fa واکاوی ساختار کالبدی- فضایی شهر کرمانشاه در دوره قاجار مطالعات تطبیقی معماری و شهرسازی در حوزه فرهنگی ایران the comparative studies of Architecture and Urbanism in the realm of Cultural Iran پژوهشي Original Article <div style="text-align: justify;">ساختار کالبدی-فضایی شهر کرمانشاه در دوره‌ها‌ی مختلف صفویه، افشاریه و زندیه فراز و فرودهایی را تجربه کرده است. همچنین، در دوره قاجار، شهر به استحکامات جدیدی مجهز و موسسه‌ها و عناصر شهری رونق یافته‌اند که سبب توسعه و گسترش شهر می‌گردد. بنابراین، با توجه به اهمیت این دوره در رشد و شکوفایی شهر کرمانشاه، ضروری‌ست تصویری از ساختار کالبدی-فضایی شهر ارائه گردد تا به‌واسطه آن بتوان هویت کالبدی-فضایی شهر را بهتر شناخت. بدین‌سان، هدف پژوهش حاضر تحلیل ساختار کالبدی-فضایی شهر کرمانشاه دوره قاجار است. پژوهش حاضر ازنظر ماهیت کاربردی و ازلحاظ روش توصیفی و تاریخی-تحلیلی است. به‌علاوه، جهت گردآوری اطلاعات از اسناد تاریخی و مشاهدات میدانی بهره گرفته‌شده است. در نهایت اطلاعات به‌دست‌آمده به‌صورت تطبیقی مقایسه و تحلیل ‌شده‌اند. نتایج پژوهش حاکی است که در دوره اول و اواسط قاجار با مرکزیت ارگ حکومتی، کوشک محمدعلی میرزا، عمارت‌ها، حمام‌ها، مساجد و محلات، شهر ایجاد شده و بازار و راسته‌کوچه‌های موازی آن ساختار کالبدی شهر را تشکیل می‌دادند. اما در پایان دوره قاجار سازمان فضایی شهر کامل گردید و در آن ساختمان‌های مهمی چون کنسولگری‌های خارجی، بیمارستان‌ها، پادگان‌ها استقرار یافت. در این دوره بازار سرپوشیده شد، به‌طوری‌که همراه با میدان توپخانه به‌عنوان مرکز اقتصادی، اجتماعی و سیاسی به اوج رسید و در اطراف آن قصر حکومتی، میدان مشق، ساختمان‌های اداری مانند تلگراف‌خانه، گمرک، حجره‌ها، عمارت کارگزاری، قراول‌خانه، عناصر تجاری و مذهبی، مرکز شهری کامل ایرانی با وحدت و هماهنگی پدید آمد. بنابر آنچه مطرح شد، شهر کرمانشاه در دوره قاجار از عناصر مختلف با عملکردهای اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی در قالب نظامی سازمان‌یافته برخوردار بوده و این عناصر با تکیه‌بر شرایط زمان، روابط اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، مذهبی و قدرت را منعکس می‌کرده‌اند که امروزه برخی تغییر یافته یا کاملاً از یاد رفته‌اند. عمده‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از میدان توپخانه، میدان مشق، عمارت دیوان‌خانه، نقاره‌خانه، قصر حکومتی، مسجد جامع و بازار.</div> <div style="text-align: justify;">The physical-spatial structure of Kermanshah has experienced ups and downs during the Safavid, Afsharid, and Zand dynasties. In the Qajar period, the city was equipped with new fortifications, while institutions and urban elements flourished, leading to the city&rsquo;s development and expansion. Given the importance of this period in the growth and prosperity of Kermanshah, it is essential to provide a depiction of the city&rsquo;s physical-spatial structure in order to better understand its identity. Accordingly, the present study analyzes the physical-spatial structure of Kermanshah during the Qajar era. The research is applied in nature and follows a descriptive and historical-analytical method. Information was collected through historical documents and field observations, and then compared and analyzed in a comparative manner. The findings indicate that during the early and mid-Qajar period, the city developed around the governmental citadel (Arg), the pavilion of Mohammad-Ali Mirza, mansions, bathhouses, mosques, and neighborhoods, with the bazaar and its parallel alleys shaping the city&rsquo;s physical structure. By the end of the Qajar period, the city&rsquo;s spatial organization had become complete, with significant buildings such as foreign consulates, hospitals, and military barracks established. In this period, the bazaar was roofed and, together with Toopkhaneh Square, reached its peak as the economic, social, and political center. Around it stood the royal palace, Meydan-e Mashq (parade ground), administrative buildings such as the telegraph office, customs house, trading chambers, the royal agent&rsquo;s office, guardhouses, commercial and religious elements, all together forming a complete Iranian city center with unity and harmony. Therefore, Kermanshah in the Qajar period included diverse elements with different economic, political, cultural, and social functions within an organized system. These elements reflected the social, economic, cultural, religious, and political relations of their time, many of which have now changed or disappeared. The most prominent among them were Toopkhaneh Square, Meydan-e Mashq, the Divankhaneh mansion, the Naqqareh-khaneh, the royal palace, the Jameh Mosque, and the bazaar.</div> ساختار, ساختار کالبدی- فضایی, دوره قاجار, شهر کرمانشاه Structure, Physical-Spatial Structure, Qajar Era, City of Kermanshah 313 342 http://ciauj-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-1213-1&slc_lang=fa&sid=1 Mohammad Ebrahim Zarei محمدابراهیم زارعی me-zarei@basu.ac.ir 10031947532846007524 10031947532846007524 No Archeology Department, Boali Sina University, Hamedan, Iran گروه باستان‌شناسی، دانشگاه بوعلی سینا همدان، همدان، ایران Arezou Jamshidi Sheikhiabadi آرزو جمشیدی شیخی آبادی arezo.jamshidi@uok.ac.ir 10031947532846007525 10031947532846007525 Yes Urban Planning Department, Faculty of Art and Architecture, University of Kurdistan, Sanandaj, Iran گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران Mojtaba Lorzangeneh مجتبی لرزنگنه m.lorzangeneh@aui.ac.ir 10031947532846007526 10031947532846007526 No Urban Planning Department, Faculty of Architecture and Urban Planning, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران