fa گونه‌شناسی پلان مساجد شبستانی با ستون‌‌های چوبی در آذربایجان‌شرقی ایران و منطقه آناتولی ترکیه مطالعات تطبیقی معماری و شهرسازی در حوزه فرهنگی ایران the comparative studies of Architecture and Urbanism in the realm of Cultural Iran پژوهشي Original Article <div style="text-align: justify;">قدمت مساجد ستوندار چوبی به اوایل دوره اسلامی بازمی‌گردد. در دوران امپراتوری سلجوقی که بیش از ۱۵۷ سال بر حوزه جغرافیایی ایران بزرگ، آسیای مرکزی، قفقاز و آناتولی تسلط داشت، فرم خاصی از مساجد چوبی شبستانی پدید آمد که بعدها به‌عنوان منبع الهام در معماری مذهبی این مناطق مطرح گردید. اوج شکوفایی این نوع معماری در آناتولی طی قرون ۱۳ و ۱۴ میلادی و در ایران در دوره‌های صفوی (قرون ۱۶ تا 18 میلادی) رقم خورد. هدف پژوهش حاضر، گونه‌شناسی مساجد چوبی نفیس واقع در دو منطقه آذربایجان شرقی ایران و آناتولی (ترکیه) است که تحت تاثیر مساجد چوبی آسیای میانه و معماری بومی این مناطق شکل یافته‌اند. شاخص‌ترین ویژگی این مساجد، استفاده از ستونهای چوبی با سرستونهای مقرنس‌‌کاری همراه با سقفهای چوبی نقاشی شده است که از منظر فنون ساخت، مصالح، چیدمان ستونها و جهت‌گیری فضایی، تفاوتهای قابل توجهی میان آنها وجود دارد. با تحلیل بیش از 50 نمونه مسجد از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و میدانی، گونه‌بندی کلی بر اساس جهت‌گیری تیرهای اصلی شبستان به دو گروه اصلی تفکیک گردید: نخست، شبستان ستوندار چوبی با تیرهای موازی محور قبله که با استفاده از معیارهای تأکید فضایی بر قبله (نظیر حضور گنبدخانه در فراز محراب و افزایش دهانه روبروی آن)، تعداد ستونهای مقابل دیوار قبله (زوج یا فرد) و موقعیت محراب نسبت به ستونها، نوع مصالح دیوارها و وجود یا فقدان ستون‌آوند &nbsp;به پنج ریزگونه تقسیم‌بندی شد. فراوانی این گونه که تحت تاثیر پلانهای باسیلیکایی کلیساهای بیزانس شکل گرفته، در آناتولی بیشتر است؛ دوم، شبستان ستوندار با تیرهای اصلی عمود بر محور قبله که بر اساس تعداد ستونهای مقابل دیوار قبله (زوج یا فرد)، جنس مصالح و وجود یا فقدان ستون‌آوند به پنج ریزگونه تفکیک شده و بیشتر در ایران مشاهده می‌شود.</div> <div style="text-align: justify;">The history of wooden columned mosques dates back to the early Islamic period. During the Seljuk Empire, which ruled over Greater Iran, Central Asia, the Caucasus, and Anatolia for more than 157 years, a distinctive form of wooden columned mosques with hypostyle halls emerged, later serving as a source of inspiration for religious architecture in these regions. The peak of this architectural style occurred in Anatolia during the 13th and 14th centuries CE and in Iran during the Safavid periods (16th to 18th centuries CE).The present research aims to classify the exquisite wooden mosques located in two regions: East Azerbaijan in Iran and Anatolia in Turkey, which were shaped under the influence of Central Asian wooden mosques and the local architecture of these areas. The most prominent feature of these mosques is the use of wooden columns topped with decorative muqarnas capitals, accompanied by painted wooden ceilings. From the perspectives of construction techniques, materials, column arrangements, and spatial patterns, significant differences exist between them.By analyzing over 50 mosque samples through library and field studies, a general classification was established based on the orientation of the main beams in the prayer hall into two main groups: first: Wooden columned hypostyle halls with beams parallel to the qibla axis, subdivided into five subtypes based on spatial emphasis criteria toward the qibla (such as the presence of a domed chamber above the mihrab and the enlargement of the bay in front of it), wall materials, and the presence or absence of column clusters. This type, influenced by the basilica plans of Byzantine churches, is more prevalent in Anatolia. Second: Columned hypostyle halls with main beams perpendicular to the qibla axis, subdivided into five subtypes based on the number of columns opposite the qibla wall (even or odd), types of materials, and the presence or absence of column clusters. This type is more commonly observed in Iran.</div> مساجد شبستانی, گنبدخانه, ستون های چوبی, گونه شناسی, ایران, ترکیه Hypostyle mosque, Dome chamber, Wooden columns, Typology, Iran, Uzbakistan, Turkey 153 178 http://ciauj-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-642-1&slc_lang=fa&sid=1 Mahboobe Neghabi محبوبه نقابی negabi.m@gmail.com 10031947532846007509 10031947532846007509 Yes Department of Architecture, University of Bonab, Bonab, Iran گروه معماری، دانشگاه بناب، بناب، ایران Faezeh Ramezani فائزه رمضانی faezehramezani7878@gmail.com 10031947532846007510 0009-0007-7614-9409 No Department of Architecture, University of Bonab, Bonab, Iran گروه معماری، دانشگاه بناب، بناب، ایران Asma Ghahramanyan اسما قهرمانیان asmaghramanyan@gmail.com 10031947532846007511 0009-0003-7648-9420 No Department of Architecture, University of Bonab, Bonab, Iran گروه معماری، دانشگاه بناب، بناب، ایران