fa رویکرد آیکونولوژیک پانوفسکی در تحلیل نمادگرایی فرم طاقی محراب در قالی‌های دوره صفوی و مقایسه آن با محراب مساجد هم ‌عصر مطالعات تطبیقی معماری و شهرسازی در حوزه فرهنگی ایران the comparative studies of Architecture and Urbanism in the realm of Cultural Iran پژوهشي Original Article <div style="text-align: justify;">قالی‌های محرابی دوره صفوی، با بهره‌گیری از فرم طاقی و نقوشی چون قندیل، کتیبه‌های قرآنی و درختانی چون سرو، تجسم نمادین فضای مقدس و مفاهیم دینی- آیینی در فرهنگ ایرانی را نشان می‌دهند. با وجود مطالعات پیشین در نشانه‌شناسی و تحلیل هندسی قالی‌ها، تحلیل جامع نمادگرایی فرم طاقی با رویکرد آیکونولوژی پانوفسکی و مقایسه آن با محراب مساجد مغفول مانده است. این مورد، فهم پیوندهای فرمی و مفهومی میان قالی‌های محرابی و معماری مقدس صفوی را ناقص گذاشته است. هدف این پژوهش، تبیین نقش فرم طاقی در انتقال معانی دینی و کیهانی و بررسی ارتباط ساختاری و نمادین آن با محراب مساجد صفوی (مانند مسجد شیخ لطف‌الله و مسجد امام اصفهان) است. سؤال محوری پژوهش این است: فرم طاقی در قالی‌های محرابی صفوی چگونه مفاهیم کیهانی و دینی را منتقل می‌کند و چه رابطه‌ای با محراب مساجد دوره صفوی دارد؟ این مطالعه با روش کیفی و رویکرد آیکونولوژی پانوفسکی انجام شده و داده‌ها از قالی‌های موزه‌ای، اسناد تاریخی و تحلیل‌های نشانه‌شناختی گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که قالی‌های محرابی صفوی و محراب مساجد صفوی با بهره‌گیری از نمادهای مشترک دینی و فرهنگی، به‌عنوان ابزاری چندلایه، هم هویت محلی را حفظ کرده و هم نفوذ معنوی و فرهنگی این دوره را در سطح جهانی گسترش داده است. همچنین قالی‌های محرابی، با قابلیت حمل، تجربه قدسی را دموکراتیزه (مردم‌سالاری) کرده و هویت شیعی را در بستر صفوی ترویج دادند. این پژوهش، با ارائه تحلیلی میان‌رشته‌ای، جایگاه قالی‌های محرابی را در فرهنگ بصری صفوی بازتعریف کرده و راه را برای مطالعات آیکونولوژیک در هنر ایرانی هموار می‌سازد.</div> <div style="text-align: justify;">&nbsp;Safavid-period mihrab prayer rugs, characterized by the arch form and symbolic motifs such as hanging lamps, Qur&rsquo;anic inscriptions, and arboreal elements like the cypress, constitute a visual articulation of sacred space and religious-ritual concepts deeply embedded in Iranian culture. While previous scholarship has addressed the semiotic, geometric, and formal aspects of Persian rugs, the symbolic significance of the mihrab arch form has not been comprehensively examined through Panofsky&rsquo;s iconological methodology, nor systematically compared with the mihrabs of Safavid mosques. This omission has resulted in an incomplete understanding of the formal, symbolic, and conceptual relationships between mihrab rugs and Safavid sacred architecture.The present study seeks to elucidate the role of the arch form in conveying religious, metaphysical, and cosmic meanings, and to investigate its structural and symbolic correspondences with mihrabs in Safavid mosques, notably the Sheikh Lotfollah Mosque and the Imam Mosque in Isfahan. The central research question asks: How does the mihrab arch form in Safavid prayer rugs function as a vehicle for cosmic and religious concepts, and how does it relate iconologically to the mihrabs of contemporaneous Safavid mosques? Employing a qualitative research methodology grounded in Panofsky&rsquo;s three-tiered iconological framework, this study draws upon visual analyses of museum-held prayer rugs, historical texts, and semiotic interpretations. The findings demonstrate that both Safavid mihrab rugs and mosque mihrabs rely on a shared system of religious and cultural symbols, operating as multilayered visual constructs that simultaneously reinforce local identity and disseminate the spiritual and cultural values of the Safavid era beyond its geographical boundaries. Furthermore, the portability of mihrab rugs facilitated the democratization of sacred space, enabling personal devotional practices and contributing to the propagation of Shiʿi identity within the Safavid sociopolitical context. Through an interdisciplinary iconological analysis, this research reconsiders the position of mihrab prayer rugs within Safavid visual culture and highlights their role as mediators between architecture, ritual, and portable sacred art, thereby opening new avenues for iconological studies in Iranian art history.</div> قالی‌های محرابی, محراب مساجد, فرم طاقی, آیکونولوژی پانوفسکی, جهان‌بینی صفوی, نمادگرایی دینی Mihrab Prayer Rugs, Mosque Mihrabs, Arch Form, Panofsky’s Iconology, Safavid Worldview, Religious Symbolism 231 256 http://ciauj-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-1339-1&slc_lang=fa&sid=1 Afsaneh Ghani افسانه قآنی Ghani@sku.ac.ir 10031947532846007967 10031947532846007967 Yes Carpet Department, Faculty of Art, Shahrekord University, Shahrekord, Iran گروه فرش، دانشکده هنر، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران Maryam Motafakkerazad مریم متفکرآزاد m.motafakker@tabriziau.ac.ir 10031947532846007968 10031947532846007968 No Carpet Department, Carpet Faculty, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran گروه فرش، دانشکده فرش، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران