fa گسست در بنیان‌های نظری حمایت از معماری: تحلیلی تطبیقی بر گذار از امپراتوری عثمانی به جمهوری ترکیه مفهوم سازي نظريه پردازي در معماری و شهرسازی اسلامی Conceptualization of theorizing in Islamic architecture and urban ism پژوهشي Original Article <div style="text-align: justify;">حمایت معماری، به مثابه فرآیندی که منطق، اهداف و منابع تولید فضا را تعیین می‌کند، عمیقاً با ساختارهای قدرت و نظام‌های ارزشی یک دوره تاریخی گره خورده است و مطالعه آن کلیدی برای فهم دگرگونی‌های کلان اجتماعی-سیاسی است. دوران گذار از امپراتوری عثمانی به جمهوری ترکیه (قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰) شاهد یک دگرگونی بنیادین در سیمای کالبدی شهرها بود که از یک تحول سطحی در سلیقه زیباشناختی فراتر می‌رفت. این پژوهش با هدف تبیین منطق حاکم بر این دگرگونی چشمگیر، استدلال می‌کند که این گذار، یک گسست در الگوواره (Paradigm Shift) حاکم بر نظام حمایت معماری بوده است. برای دستیابی به این هدف، با رویکردی کیفی و با استفاده از روش تحلیلی-تطبیقی، دو مدل مفهومی متضاد برای نظام حمایت معماری تدوین و مقایسه شده‌اند. داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی اسناد تاریخی و تحلیل‌های نظری گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که الگوواره کلاسیک عثمانی، سیستمی درون‌زا، عمودی و یکپارچه بود که با محوریت حامی کاریزماتیک (سلطان)، ایدئولوژی الهی و منبع مالی مستقل (وقف)، معماری را برای تحکیم نظم اجتماعی و برای مخاطبی داخلی تولید می‌کرد. در مقابل، الگوواره مدرن، یک سیستم برون‌گرا، افقی و وابسته را شکل داد که در آن حامی نهادی (بوروکراسی دولتی)، متأثر از فشارهای خارجی و با ایدئولوژی ابزاریِ نوسازی و منابع مالی شکننده (بودجه دولتی و وام‌های خارجی)، معماری را به ابزاری برای مدیریت تصویر بین‌المللی و برای مخاطبی خارجی بدل ساخت. بنیادی‌ترین نتیجه این پژوهش آن است که معماری در این گذار از جایگاه ابزاری برای نمایش قدرت الهی و خدمت به جامعه داخلی، به ابزاری برای نمایش تمدن و مدیریت بازنمایی در عرصه بین‌المللی تنزل یافت؛ این گسست در منطق حمایت، علت اصلی دگرگونی‌های بنیادین در هویت کالبدی این جامعه و جوامع مشابه در حال گذار است.&nbsp;</div> <div style="text-align: justify;">This article investigates the fundamental rupture in the system of architectural patronage during the transition from the Ottoman Empire to the Republic of Turkey&mdash;a transformation that permanently reconfigured the logic, objectives, and resources underpinning the production of the built environment. Challenging conventional narratives that focus solely on stylistic change, the study approaches architectural change as an indicator of far-reaching socio-political shifts. The research begins by situating architectural patronage as a central process linking power structures, ideologies, and values across historical periods. Employing a qualitative, comparative-analytical methodology, the study models and contrasts two ideal-types of patronage: the inward, hierarchical, integrated system of the classical Ottoman paradigm, and the outward, bureaucratic, dependent configuration that emerged with the modern Turkish Republic. The study&rsquo;s primary contribution is to clarify how a rupture in the patronage paradigm catalyzed fundamental transformations in architectural identity, objectives, and modes of agency. Data derive from extensive literature review, documentary analysis, and the comparative study of five emblematic architectural scenarios: the S&uuml;leymaniye K&uuml;lliye (classical peak), Dolmabah&ccedil;e Palace (transition and fragmentation), the Ottoman Bank (deepening economic rupture), Ankara&rsquo;s Master Plan (birth of the new paradigm), and the Turkish Grand National Assembly (consolidation of the modern system). The findings demonstrate that the classical Ottoman paradigm relied on a charismatic patron (the Sultan), a religiously legitimated framework, a self-sustaining endowment-based (waqf) economy, and a primary audience within the Islamic polity, resulting in resilient and harmonious architectural production. By contrast, the modern Turkish paradigm substituted charismatic authority with institutional bureaucracy, sanctified objectives with pragmatic modernization, stable waqf funding with vulnerable state budgets and international loans, and internal audiences with a dual focus on citizenship and international prestige. This rupture inverted the meaning of architecture&mdash;from an instrument of internal social cohesion and religious legitimacy to a means of international representation and image management. The article concludes that understanding these structural ruptures in systems of patronage provides crucial insight into the identity crises and hybridities that characterize societies undergoing rapid modernization.</div> حمایت معماری, گسست در الگوواره, امپراتوری عثمانی, جمهوری ترکیه, مدرنیزاسیون, قدرت Architectural patronage, Paradigm rupture, Ottoman Empire, Turkish Republic, Modernization, Power structures, Ideology, Waqf, Nation-state, Urban identity 129 152 http://ciauj-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-454-2&slc_lang=fa&sid=1 مهدی سلطانی mahdisoltani@ubonab.ac.ir 10031947532846007508 0009-0004-5495-7091 Yes Architecture Department, Art and Architecture Faculty, University of Bonab, Bonab, Iran گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بناب، بناب، ایران