fa نقش هندسه فضا بر ساختار مجموعه های حکومتی در شهر دوره صفویه (نمونه موردی: مجموعه سعادت آباد قزوین) مفهوم سازي نظريه پردازي در معماری و شهرسازی اسلامی Conceptualization of theorizing in Islamic architecture and urban ism پژوهشي Original Article <div style="text-align: justify;">نظام شکلی بافت تاریخی شهرهای ایرانی به‌صورت تدریجی و با هندسه ای ارگانیک و خودجوش شکل گرفته‌اند. در دوره صفویه، شهرهای مهم مانند پایتخت‌ها، نظامی هندسه مند و از &nbsp;پیش اندیشیده شده داشتند. این طراحی، مبتنی بر قواعد و بر پایه حضور برخی عناصر خاص شکل می گرفت. محور باغ ایرانی در دوره صفوی، الگوی ایجاد خیابان در مقیاس شهری شد و عنصر خیابان در کنار میدانگاه حکومتی نقشی اصلی در ایجاد چیدمان متنوع، منسجم و هندسه مند کاربری های گوناگون در اطراف خود داشتند.&nbsp;این پژوهش با استفاده از روش تاریخی&ndash; تحلیلی، با بررسی مکتوبات و اسناد تصویری و تاریخی موجود در مورد خانه ها، باغ های ایرانی و شهرسازی در عهد صفویه از یک سو و مقایسه تطبیقی نمونه های هم عصر از سوی دیگر، سعی در شناسایی هندسه عمومی و اولویت بندی فضاها و عناصر این هندسه دارد. جمع آوری اطلاعات نیز از طریق منابع کتابخانه ای و مشاهدات میدانی صورت پذیرفته و شیوه تجزیه و تحلیل نیز کیفی بوده است. یافته ها نشان می دهد که میدان های حکومتی در دوره صفویه در شهرها، اولویت بالایی از جهت حفظ هندسه داشتند و سایر عناصر و ابنیه از قبیل مساجد، بازار، حمام و کاروانسراها در تعامل با آنها می بایست در درون کالبد خود از طریق فضاهای واسط تغییراتی ایجاد می کردند و به صورت عمود بر میدان در بیایند تا هندسه میدان تحت تاثیر قرار نگیرد. مساجد و ابنیه دیگر با حفظ هندسه مستقیم الخط حیاط خود از طریق هشتی ورودی و سایر تکنیک ها با میدان در تعامل &nbsp;بوده اند و باغ ها نیز با حفظ هندسه کلی حصار بیرونی خود، از طریق چرخش و تغییر زاویه در راستای میدان قرار می گرفته اند. از این رو با بررسی این سلسله مراتب در میدان نقش جهان اصفهان به بازخوانی هندسه باغ سعادت آباد به عنوان فضای مجاور میدان شاهی در قزوین و نحوه ارتباط آن با خیابان سپه به عنوان یک کل پرداخته شده است.</div> <div style="text-align: justify;">The morphology of Iranian historical cities often developed organically over centuries. However, during the Safavid era, urban design was guided by predetermined geometric principles, especially in capital cities such as Qazvin and Isfahan. Central squares, monumental gardens, and axial streets were conceived as structuring elements that organized surrounding functions in a highly regulated manner. This research investigates the Saadat Abad complex of Qazvin, the first Safavid capital, to uncover the role of spatial geometry in shaping its royal ensemble. Through a historical-analytical approach, supported by comparative case studies, textual sources, travelers&rsquo; accounts, and surviving cartographic evidence, the study demonstrates that the royal square (Maidan-e Saadat Abad) possessed the highest geometric priority. Surrounding elements such as mosques, gardens, bazaars, and caravanserais were required to adapt through transitional spaces, reorientation, or hierarchical adjustments in order to preserve the square&rsquo;s orthogonal geometry. The findings reveal a consistent application of rectilinear planning, hierarchical geometric order, and modular structuring across Safavid capitals, reflecting the political symbolism of geometry as well as its functional role in urban organization.</div> باغ سعادت آباد قزوین, میدان های حکومتی, اولویت هندسه فضا, شهرسازی صفویه Saadat Abad Garden in Qazvin, Governmental Squares, Spatial Geometry Priority, Safavid Urbanism 269 312 http://ciauj-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-1346-1&slc_lang=fa&sid=1 Mehdi Fatemi مهدی فاطمی mehdifatemi@gmail.com 10031947532846007522 10031947532846007522 No Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران Sina Dastoory سینا دستوری sinadastoory79d@gmail.com 10031947532846007523 0009-0000-4338-4890 Yes Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Imam Khomeini International University, Qazvin, Iran گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران