fa بازنمایی هویت ملی در میراث معماری ایران «سده های اول تا پنجم هجری» مطالعات تطبیقی معماری و شهرسازی در حوزه فرهنگی ایران the comparative studies of Architecture and Urbanism in the realm of Cultural Iran پژوهشي Original Article <div style="text-align: justify;">این پژوهش بازنمایی هویت ملی را در میراث معماری ایرانِ سده‌های نخست تا پنجم هجری کاوش می‌کند و به این پرسش می‌پردازد که سنت‌های پیشااسلامی، به‌ویژه عناصر ساسانی، چگونه در قالبی اسلامی بازخوانی شده و در برساخت گفتمان‌های بعدی هویت ملی ایرانی سهیم گشته‌اند. هدف، برملا کردن سازوکارهای تداوم و تحول نمادها، نقش‌مایه‌ها و منطق فضایی معماری در گذار از دوران ساسانی به اسلامی است؛ دورانی که این میراث به یکی از منابع بنیادین روایت‌های ملی پیرامون &laquo;گذشته‌ی ایرانی&raquo; تبدیل شد. از دیدگاه نظری، پژوهش بر رویکرد اتنوـسمبولیک در مطالعات ناسیونالیسم تکیه دارد، به‌ویژه آثار آنتونی دی. اسمیت و نظریه‌پردازان خاستگاه‌های تاریخی ملت‌ها و نمادهای قومی. در این چارچوب، معماری نه تنها مجموعه‌ای از فرم‌ها و فنون، بلکه رسانه‌ای نمادین است که نشانه‌های بصری ایرانِ پیشااسلامی را در بستر اسلامی بازآرایی می‌کند تا روایت‌های تداوم، اصالت و تمایز فرهنگی ایرانی را استوار سازد. روش‌شناسی بر پیوند تحلیل تاریخی‌ـ‌گفتمانی با رویکرد تصویرـ‌مقایسه‌ای استوار است؛ جایی که متون تاریخی، هنری و تحلیلی با خوانش نظام‌مند شواهد بصری ــ گچ‌بری‌ها، حجاری‌ها، الگوهای آجرکاری و نقوش گیاهی و هندسی درهم آمیخته است. بناهایی چون مسجد تاریخانه دامغان، مسجد جامع فهرج و شوشتر، آرامگاه اسماعیل سامانی، مسجد جامع اصفهان، گنبد قابوس و برج‌های خرقان به‌گونه‌ای تطبیقی واکاوی شده‌اند و استدلال‌های متنی با تصاویر، ترسیم‌های بازسازی و تحلیل هندسی همراه گشته تا پیوند عینی میان سازمان فضایی و مفاهیم هویتی نمایان شود. یافته‌ها بر این دلالت دارد که تداوم نقوش گیاهی و هندسی، سازمان فضایی و منطق سازه‌ای ساسانی در معماری نخستین سده‌های اسلامی، فراتر از بقای صِرف فرم است و با بازتفسیر نمادین همراه؛ گذشته‌ی شاهنشاهی در چارچوب نوظهور اسلامی ادغام و معنا می‌یابد. این فرآیند در سده‌های اول تا پنجم، دستگاهی نمادین از فضاها و نشانه‌های معماری پدید می‌آورد که بنیان زیبایی‌شناختی و معنایی الگوهای بعدی را فراهم کرده و میراث این دوره را به کانون نخستین روایت‌های تمایز و تداوم &laquo;ایران&raquo; با دیگر کشورها بدل می‌سازد.</div> <div style="text-align: justify;">This study explores the representation of national identity in Iran&#39;s architectural heritage from the first to fifth Hijri centuries, addressing how pre-Islamic traditions&mdash;particularly Sasanian elements&mdash;were reinterpreted within an Islamic framework, contributing to subsequent discourses of Iranian national identity. Its aim is to uncover the mechanisms of continuity and transformation in architectural symbols, motifs, and spatial logic during the transition from the Sasanian to the Islamic era, when this heritage became a foundational source for national narratives of the &quot;Iranian past.&quot; Theoretically, the research draws on the ethno-symbolist approach in nationalism studies, especially Anthony D. Smith&#39;s works and theorists of historical nation origins and ethnic symbols. In this framework, architecture serves not merely as forms and techniques but as a symbolic medium that rearranges pre-Islamic visual signs within an Islamic context, thereby establishing narratives of Iranian continuity, authenticity, and cultural distinction.Methodologically, it integrates historical-discourse analysis with comparative visual approaches, intertwining historical, artistic, and analytical texts with systematic readings of visual evidence-stucco work, carvings, brick patterns, and vegetal/geometric motifs. Monuments such as the Tarikhaneh Mosque of Damghan, Fahraj and Shushtar Jameh Mosques, Ismail Samani Mausoleum, Isfahan Jameh Mosque, Gonbad-e Qabus, and Khargan Towers are comparatively examined, with textual arguments supported by images, reconstruction drawings, and geometric analysis to reveal tangible links between spatial organization and identity concepts. Findings indicate that the continuity of Sasanian vegetal/geometric motifs, spatial organization, and structural logic in early Islamic architecture transcends mere formal persistence, involving symbolic reinterpretation. The imperial past is integrated and re-signified within the emerging Islamic paradigm. Across the first five centuries, this process generates a symbolic architectural system of spaces and signs that lays the aesthetic and semantic foundations for later patterns, positioning this heritage as the core of early narratives distinguishing and perpetuating &quot;Iran&quot; from other nations.</div> ناسیونالیسم باستان‌گرا, میراث معماری ایران, تداوم فرهنگی, نمادپردازان قومی, هویت ملی Archaeo-nationalism, Iranian Architectural Heritage, Cultural Continuity, Ethnic Symbolists, National Identity 31 56 http://ciauj-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-1363-1&slc_lang=fa&sid=1 Mirdavood Hashemi میرداود هاشمی Hashemi.davod@yahoo.com 10031947532846007950 10031947532846007950 Yes Department of Sociology, Faculty of Law and Social Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran گروه جامعه شناسی، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران Hossein Banifatemeh حسین بنی فاطمه banifatemeh1482@yahoo.com 10031947532846007951 10031947532846007951 No Department of Sociology, Faculty of Law and Social Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran گروه جامعه شناسی، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران Mohammad Abbaszadeh محمد عباس زاده m.abbaszadeh2014@gmail.com 10031947532846007952 10031947532846007952 No Department of Sociology, Faculty of Law and Social Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran گروه جامعه شناسی، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران