fa کاربستِ علمِ مساحت در معماری دوره اسلامی بر پایه آراء ریاضیدانان: از ثابت‌ بن قرّه تا غیاث‌الدین کاشانی مفهوم سازي نظريه پردازي در معماری و شهرسازی اسلامی Conceptualization of theorizing in Islamic architecture and urban ism پژوهشي Original Article <div style="text-align: justify;">محاسبه مساحت برای تقسیم و اخذ مالیات زمین از مهم‌ترین وظایف دیوانی در دوره‌ اسلامی بود و ریاضیدانان برای پاسخ‌گویی به این نیازها، دستورالعمل‌های کاربردی‌ تدوین کردند که شناخت آن‌ها می‌تواند منطق عددی و فضایی معماری دوره‌های مختلف را روشن‌تر کند. این پژوهش بر این فرض استوار است که یکی از راه‌های فهم معماری اسلامی، پی‌گیری نسبت میان هندسه، کارگاه و دیوان است و &laquo;علم مساحت&raquo; زبان میانی این نسبت به شمار می‌آید. مسئله‌ اصلی آن است که با وجود انبوه مطالعات درباره‌ هندسه و تزئین، نقش مساحت در طراحی، ساخت‌وساز و حسابرسی دیوانی هنوز به‌صورت روایتی یکپارچه و نسخه‌محور بررسی نشده است. در این تحقیق، با تکیه بر نسخه‌ها و رساله‌های دست‌اول قرون سوم تا نهم هجری، چگونگی کارکرد علم مساحت به‌مثابه حلقه‌ واسط میان &laquo;صورت‌های هندسی&raquo; و &laquo;عددهای اجرایی و دیوانی&raquo; بررسی می‌شود. روش پژوهش نسخه‌محور و تحلیلی است و شامل سه گام است: ۱) خوانش تحلیلی و مقایسه‌ محتوایی متون ریاضی و دیوانی با تأکید بر فصل‌های مرتبط با مساحت بنا؛ ۲) بازخوانی دستورکارهای محاسباتی و بازسازی نمونه‌های عددی بر پایه واحدها و ابزار سنجش تاریخی (مانند ذراع، قصبه، جریب و اشل)؛ و ۳) نگاشت این گام‌ها بر سه عرصه معماری، یعنی طراحی شبکه‌مند، تقدیر مقادیر اجرا و ضبط دیوانی. یافته‌ها نشان می‌دهد که علم مساحت در دوره اسلامی سازوکار دقیق محاسبه را در سه سطح به‌هم‌پیوسته فراهم می‌کرد: در طراحی، معیار تعیین مقاطع و سازگار کردن آن‌ها با شبکه پیمون؛ در ساخت و اجرا، مبنای تبدیل طول، سطح و حجم به مقادیر واقعی مصالح و زمان عملیات؛ و در دیوان، پایه استانداردسازی گزارش‌ها، برآورد اجرت و تنظیم خراج. بدین‌ ترتیب، علم مساحت صرفاً دانشی محاسباتی نیست و چارچوبی مفهومی برای سازمان فضایی و اداری معماری اسلامی فراهم می‌آورد و پلی روش‌شناختی میان متون ریاضی، سازوکارهای کارگاهی و ارزیابی کمّی بناهای تاریخی پیشنهاد می‌کند.</div> <div style="text-align: justify;">Land-area mensuration for the division and collection of taxes was among the principal administrative functions in the Islamic period, and mathematicians produced practical instructions to meet these needs; understanding these instructions helps clarify the numerical and spatial logic of architecture across different eras. This study proceeds from the premise that one path to understanding Islamic architecture is to trace the relation among geometry, the workshop, and the dīwān, with ʿilm al-masāḥa (mensuration) serving as the mediating language. The core problem is that, despite abundant work on geometry and ornament, the role of mensuration in design, construction, and fiscal auditing has not been examined as an integrated, manuscript-based narrative. Drawing on first-hand manuscripts and treatises from the third to the ninth Islamic centuries, the research analyzes how mensuration functioned as the intermediary link between &ldquo;geometric forms&rdquo; and &ldquo;operational and administrative numbers.&rdquo; The method is manuscript-driven and analytical in three steps: (1) close reading and content comparison of mathematical and administrative texts with emphasis on chapters concerning the mensuration of buildings; (2) reconstruction of computational procedures and numerical examples using historical units and measuring tools (e.g., dhirāʿ, qaṣaba, jarīb, and scale rules); and (3) mapping these procedures onto three architectural arenas: modular design, estimation of construction quantities, and administrative recording. Findings indicate that, in the Islamic period, mensuration supplied a precise computational apparatus across three interlinked levels: in design, a criterion for specifying profiles and aligning them with modular grids; in construction, a basis for converting lengths, areas, and volumes into real quantities of materials and work time; and in administration, a foundation for standardizing reports, estimating wages, and assessing taxes. Accordingly, mensuration is not merely a calculative science; it provides a conceptual framework for the spatial and administrative organization of Islamic architecture and proposes a methodological bridge between mathematical texts, workshop procedures, and quantitative evaluations of historic buildings.</div> علم مساحت, هندسه عملی, معماری دوره اسلامی, برآورد مصالح, دیوان و خراج Ilm al-Masāḥa (Mensuration), Practical Geometry, Islamic-Period Architecture, Materials Estimation, Dīwān (Administration), Land Tax (Kharāj) 0 0 http://ciauj-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-24-6&slc_lang=fa&sid=1 Mahya Tooranpoor محیا توران پور m.tooranpoor@tariziau.ac.ir 10031947532846008498 10031947532846008498 No Faculty of Architecture and Urban Planning, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران Ahad Nejad Ebrahimi احد نژاد ابراهیمی ahadebrahimi@tabriziau.ac.ir 10031947532846008499 10031947532846008499 Yes Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Tabriz Islamic Art University, Tabriz, Iran گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران