fa عوامل موثر بر شناخت پیکره‌بندی توده و فضا در مجتمع‌های مسکونی (نمونۀ موردی: مجتمع مسکونی شهید بهشتی ساری) مفهوم سازي نظريه پردازي در معماری و شهرسازی اسلامی Conceptualization of theorizing in Islamic architecture and urban ism پژوهشي Original Article <div style="text-align: justify;">&nbsp;&laquo;شناختِ پیکره‌بندی&raquo;، به عنوان یکی از عالی‌ترین فرایندهای ذهنی انسان، فعالیتی پیچیده و چند بعدی است. شکل‌گیری این فرایند در محیط‌هایی که درک فضا در آن‌ها مستلزم حرکت و تعامل با محیط است، مسائلی پدید می‌آورد که پرسش‌برانگیز و درخور تامل‌اند. هدف این پژوهش، تبیین چگونگی شناخت پیکره‌بندی با تمرکز بر عوامل موثر بر آن در ‌مجتمع‌های مسکونی است. پژوهش با رویکرد کیفی و در چارچوب رئالیسم انتقادی انجام شده و جامعه موردمطالعه، ساکنان مجتمع مسکونی شهید بهشتی ساری هستند. برای دستیابی به فهمی جامع از پیکره‌بندی، مجتمع منتخب در دو مقیاس کل و جزء و در سه سطح &laquo;مکان‌های منفرد&raquo;، &laquo;ارتباط دو به دوی مکان‌ها&raquo; و &laquo;عناصر مجاور هر مکان‌&raquo; بررسی ‌شد. روش نمونه‌گیری نظری است و داده‌ها از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته، نقشه شناختی و نقشه کروکی‌وار جمع‌آوری و با تکنیک کدگذاری باز و محوری تحلیل شدند. یافته‌ها نشان داد که شناخت پیکره‌بندی توده و فضا در هر دو مقیاس کل و جز، بر سه بعد اصلی محیطی، انسانی و زمانی استوار است. در جریان پژوهش، پس از شناسایی مولفه‌های هر بعد و ترسیم ماتریس ارتباطات دوجانبه میان عوامل محیطی و اجزای پیکره‌بندی، یافته‌های حاصل از سه سطح مورد بررسی در قالب یک مدل مفهومی تبیین و ارائه شد. درنهایت نتایج نشان داد که در فضای باز مجتمع‌های مسکونی، اگرچه ابعاد محیطی نقش پررنگ‌تری در بازشناسی پیکره‌بندی توده و فضا دارند، شکل‌گیری تصویر ذهنی دقیق و پایدار زمانی امکان‌پذیر است که ابعاد محیطی، انسانی و زمانی نه به‌صورت مستقل، بلکه در پیوندی تعاملی و هم‌افزا عمل کنند.</div> <div style="text-align: justify;">Cognition of configuration, as one of the most advanced mental processes in humans, is a complex and multidimensional activity. The formation of this process in environments where spatial understanding requires movement and interaction with surroundings raises issues that are both challenging and thought-provoking. The aim of this study is to explain which factors influence the cognition of configuration in residential complexes. The research was conducted using a qualitative approach within the framework of critical realism, and the study population consists of the residents of the Shahid Beheshti residential complex in Sari. To achieve a comprehensive understanding of configuration, the selected complex was analyzed at both the macro and micro scales and across three levels: &ldquo;individual places,&rdquo; &ldquo;pairs of places,&rdquo; and &ldquo;adjacent spaces of each place.&rdquo; The sampling method was theoretical, and data were collected through semi-structured interviews, cognitive maps, and sketch maps, then analyzed using open and axial coding techniques. The findings revealed that cognition of spatial configuration, at both macro and micro scales, is based on three fundamental dimensions: environmental, human, and temporal. During the research, after identifying the components of each dimension and constructing a matrix of bidirectional relationships between environmental factors and configurational elements, the results from the three levels were presented in a conceptual model. Ultimately, the study concludes that in the open spaces of residential complexes, while environmental dimensions play a dominant role in recognizing the configuration of mass and space, a precise and stable mental image is achieved only when the environmental, human, and temporal dimensions interact in an integrative and synergistic manner.&nbsp;</div> شناخت, پیکره‌بندی, توده و فضا, مجتمع مسکونی, مجتمع مسکونی شهید بهشتی ساری Cognition, Configuration, Mass and Space, Residential Complex, Shahid Beheshti Complex 257 284 http://ciauj-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-1379-1&slc_lang=fa&sid=1 Vida Makani ویدا مکانی makani@umz.ac.ir 10031947532846007969 10031947532846007969 Yes Faculty of Art and Architecture, University of Mazandaran, Babolsar, Iran گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران Alireza Einifar علیرضا عینی فر aeinifar@ut.ac.ir 10031947532846007970 10031947532846007970 No School of Architecture, College of Fine Arts, University of Tehran, Tehran, Iran گروه معماری، دانشکده معماری، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران