fa تفکر هندسی به‌مثابۀ چارچوبی شناختی در طراحی معماری: تبیین شاخصه‌های مفهومی بر پایۀ نظریۀ زمینه‌ای با اتکا بر دیدگاه برخی صاحب‌نظران مفهوم سازي نظريه پردازي در معماری و شهرسازی اسلامی Conceptualization of theorizing in Islamic architecture and urban ism پژوهشي Original Article <div style="text-align: justify;">در طول تاریخ دانش بشر، توجه گسترده‌ای به پرورش و بهره‌گیری مؤثر از قدرت تفکر معطوف شده است. در طراحی معماری، فرآیند طراحی ریشه در توانمندی‌های شناختی طراح دارد و دانش هندسه نقشی محوری در شکل‌گیری تفکر معماری ایفا می‌کند. شناسایی جایگاه دانش هندسه در تفکر طراحی معماری، مسئلۀ اصلی این پژوهش است. هدف این مطالعه، ارائۀ مدلی مفهومی از تفکر هندسی در طراحی معماری به‌منظور شناخت و بهره‌گیری از دانش هندسه در ارتقای مهارت‌های شناختی و طراحی معماران است که بر پایۀ دیدگاه‌های نظری و با استفاده از رویکرد نظریۀ زمینه‌ای انجام شده است. پژوهش با بررسی منابع کتابخانه‌ای و نظرات کارشناسان صورت گرفته و تحلیل داده‌ها بر اساس چارچوب نظریۀ زمینه‌ای استراوس و کوربین و از طریق سه مرحلۀ کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی، با بهره‌گیری از نرم‌افزار مکس‌کیودا انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد تفکر هندسی در معماری تحت تأثیر عوامل علی، از جمله استواری و صحت استدلال‌های هندسی و ریاضی و نقش هندسه به‌عنوان پایه و اساس دانش معماری؛ عوامل زمینه‌ای، شامل تمایز میان هندسۀ حسی و هندسۀ عقلی و نیز هندسۀ عملی و نظری؛ و عوامل مداخله‌گر، شامل اندازه‌ها، کمیت‌ها و قوانین هندسۀ کمی و کیفی قرار دارد. این عوامل، زمینۀ اعمال راهبردهایی همچون ارزشمندی قضایای هندسی بر پایۀ استدلال منطقی و کشف قوانین هندسی از طریق استدلال قیاسی و مطالعۀ نظام‌مند را فراهم می‌کنند. پیامدهای به‌کارگیری این راهبردها شامل توانایی اندازه‌گیری، درک، ترسیم و پیاده‌سازی اشکال معماری با بهره‌گیری از دانش هندسه، افزایش وضوح و سازمان‌یافتگی ذهنی و نقش مثبت هندسه در شفافیت تفکر است. این مدل مفهومی، چارچوبی نظری برای درک و ارتقای فرآیند تفکر و طراحی معماری فراهم می‌آورد.</div> <span style="font-size:12pt"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><span new="" roman="" style="font-family:" times=""><span lang="FA" style="font-size:11.0pt"><span style="font-family:"B Mitra""></span></span></span></span></span></span> <div style="text-align: justify;">In architecture, design emerges from complex cognitive processes that integrate perception, imagination, reasoning, and decision-making. Among the various forms of knowledge influencing architectural thinking, geometry occupies a central position. It functions not only as a technical tool for measurement, drawing, and construction but also as a conceptual framework through which ideas are transformed into coherent spatial and formal structures. Mastery of geometric knowledge enables architects to organize space, establish proportions, and generate architectural forms with clarity and intelligibility. This study aims to identify and conceptualize geometric thinking in architectural design and to develop a grounded model explaining its role in enhancing architects&rsquo; cognitive skills. A qualitative research approach based on grounded theory was employed, using a purposive review of theoretical texts and scholarly works related to architecture, geometry, and thinking. Data collection and analysis were conducted simultaneously through open, axial, and selective coding using MAXQDA software, continuing until theoretical saturation was achieved. The findings indicate that geometric thinking is shaped by interrelated causal, contextual, and intervening factors. Causal factors include the rigor of geometric reasoning and the recognition of geometry as a foundational system of architectural knowledge. Contextual factors involve the distinction between sensory and intellectual geometry, as well as theoretical and practical dimensions. Intervening factors encompass measures, proportions, and rules that regulate order and harmony in architectural space. The identified strategies&mdash;such as valuing geometric principles through logical reasoning and discovering geometric rules through systematic analysis&mdash;enable structured and rational approaches to design, leading to improved understanding, precision, and mental clarity in the design process. In conclusion, the proposed conceptual model highlights the cognitive, epistemological, and practical significance of geometry in architectural design. Cultivating geometric thinking enhances design coherence, quality, and rationality, offering valuable insights for both architectural education and professional practice.</div> استدلال هندسی در معماری, تفکر طراحی, شناخت فضایی, معرفت شناسی طراحی, نظریۀ زمینه‌ای Design Epistemology, Design thinking, Geometric Reasoning in Architecture, Grounded theory, Spatial Cognition 183 206 http://ciauj-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-1397-1&slc_lang=fa&sid=1 Hosein Naseri حسین ناصری hosei.n.aseri73@gmail.com 10031947532846007960 10031947532846007960 No Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Design, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران Mehdi Mahmoudi Kamelabad مهدی محمودی کامل آّباد m.mahmoudi@aui.ac.ir 10031947532846007961 10031947532846007961 Yes Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Design, Art University of Isfahan, Isfahan, Iran گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران Enrico De Angelis انریکو دی آنجلیس enrico.deangelis@polimi.it 10031947532846007962 10031947532846007962 No Department of Architecture, Built Environment and Construction Engineering, Politecnico di Milano, Milan, Italy گروه معماری، مهندسی ساخت و محیط زیست، دانشگاه پلی تکنیک میلان، میلان، ایتالیا