fa تبارشناسی تحول مفاهیم فرهنگی- اجتماعی در حفاظت از بازار تاریخی یزد مطالعات تطبیقی معماری و شهرسازی در حوزه فرهنگی ایران the comparative studies of Architecture and Urbanism in the realm of Cultural Iran پژوهشي Original Article <div style="text-align: justify;">نظامی زنده از روابط اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، مذهبی، عملکردی و مدیریتی در یک کالبد تاریخی، بازار یزد را واجد سازوکارهای بومی حفاظت و الگوهای پایدار زیست اجتماعی در طول زمان حیات آن کرده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی تحول مفاهیم فرهنگی- اجتماعی موثر در حفاظت از بازار تاریخی یزد و تبیین دگرگونی سازوکارهای بومی آن در چارچوب همین زیست‌بوم انجام شده‌است و در صدد پاسخ به این پرسش است که تحول مفاهیم فرهنگی- اجتماعی این مجموعه چه تأثیری بر حفاظت یکپارچه از آن داشته‌است؟ روش پژوهش از نوع آمیخته اکتشافی است و رهیافت نظری پژوهش بر اساس تبارشناسی مبتنی بر مفهوم زیست‌بوم است؛ به این معنا که تبارشناسی به مثابه رویکردی برای شناسایی تحول ارزش‌ها، نهادها و شیوه‌های حفاظت درون‌زا در بازار یزد به کاررفته‌است. داده‌های پژوهش در دو مرحله گردآوری و تحلیل شدند: در مرحله نخست با استفاده از تحلیل تاریخی- اسنادی و با اتکا به نظریه برخواسته از زمینه (گراندد تئوری)، کدهای باز، پیوستارها و مقولات محوری استخراج گردید. در مرحله دوم مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و پرسشنامه طیف لیکرد برای شناسایی مولفه‌های مذکور در دوره معاصر به کاررفت و داده‌ها با کدگذاری و تحلیل عامل اکتشافی مورد تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها و نتایج حاکی از آن است که تحولات بازار تاریخی یزد نشان از تغییر در الگوهای زیست، تعاملات اجتماعی و سازوکارهای مدیریت آن دارد. در این فرایند بخشی از ظرفیت‌های تاریخی حفاظت درون‌زا از جمله اعتماد اجتماعی، اخلاق صنفی، روابط مبتنی بر همبستگی اجتماعی، نظم عرفی، پیوندهای فرهنگی میان تجارت و ارزش‌های دینی و نظام‌های خود تنظیم‌گر تحت تأثیر تحولات اقتصادی، مداخلات مدیریتی و تغییر ساختارهای بازار در ابعاد مختلف آن دچار تغییر کارکرد شده و در مقابل هویت تاریخی، حافظه جمعی، حس تعلق مکانی و ارزش‌های فرهنگی بازار به مثابه الگویی چندلایه و زنده همچنان ظرفیت‌های بالایی برای احیا و تداوم در فرایندهای حفاظت دارند.</div> <div style="text-align: justify;">The Historic Bazaar of Yazd functions as a living heritage ecosystem embedded within the historic urban fabric, its continuity and resilience shaped by the historical interplay of social, cultural, economic, religious, political, and governance relations. Adopting a genealogical perspective grounded in an ecosystem framework, this study examines how transformations in socio-cultural concepts have affected the integrated conservation of the bazaar and reconfigured its indigenous conservation mechanisms over time. Within this framework, conservation is conceptualized not merely as physical intervention but as a dynamic socio-cultural process. The research employs an exploratory mixed-methods design across two phases. In the first phase, historical and documentary sources were analyzed using Grounded Theory procedures to identify key conceptual categories and their developmental trajectories. In the second phase, semi-structured interviews and Likert-scale questionnaires were used to examine the contemporary manifestations of these concepts, analyzed through systematic coding and exploratory factor analysis. The findings show that modernization, economic restructuring, institutional interventions, and shifting governance arrangements have significantly transformed traditional patterns of social interaction, collective organization, and everyday life within the bazaar. As a result, endogenous conservation capacities&mdash;including social trust, guild ethics, solidarity-based relations, customary regulatory systems, religious-cultural values, and self-regulating institutional structures&mdash;have weakened or been reconfigured. Nevertheless, collective memory, historical identity, place attachment, and shared cultural values continue to function as active components of the bazaar&#39;s living heritage ecosystem, sustaining social resilience and adaptive continuity. The study argues that effective integrated conservation of the Historic Bazaar of Yazd requires moving beyond a fabric-centered approach toward the recognition, reinforcement, and adaptive regeneration of the socio-cultural processes that sustain it as a living urban heritage system.</div> بازار تاریخی یزد, حفاظت یکپارچه, تبارشناختی, زیست‌بوم فرهنگی و اجتماعی Historic Bazaar of Yazd, Integrated Heritage Conservation, Genealogy, Socio-Cultural Ecosystem 0 0 http://ciauj-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-1487-1&slc_lang=fa&sid=1 Arefe Sadat Mousavi عارفه السادات موسوی arefe.msvi1993@gmail.com 10031947532846008465 10031947532846008465 No Department of Restoration and Revitalization of Historic Buildings and Fabrics, Faculty of Conservation and Restoration, Iran Art University, Tehran, Iran گروه مرمت و احیاء بناها و بافت‌های تاریخی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران Alireza Razeghi علیرضا رازقی Razeghi@art.ac.ir 10031947532846008466 0009-0002-1699-4009 Yes Department of Restoration and Revitalization of Historic Buildings and Fabrics, Faculty of Conservation and Restoration, Iran Art University, Tehran, Iran گروه مرمت و احیاء بناها و بافت‌های تاریخی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران