fa ریخت‌شناسی گنبد (پژوهشی در مورد تناسبات زیبایی‌شناختی و چگونگی پراکنش گنبدهای مساجد فلات مرکزی ایران) مطالعات تطبیقی معماری و شهرسازی در حوزه فرهنگی ایران the comparative studies of Architecture and Urbanism in the realm of Cultural Iran پژوهشي Original Article <p dir="RTL">در ایران استفاده از سازه‌ گنبد، برای پوشش دهنه‌های بزرگ، پیشینه‌ای دیرین دارد. کمبود چوب‌های استوار و کشیده که در حقیقت عنصر اصلی پوشش تخت است، سبب شده است که پوشش طاق و گنبد رواج پیدا کند. گنبد در معماری ایران از جایگاه بالایی برخوردار است. معمار مسلمان ایرانی نهایت ذوق و استعداد خود را در بنای مساجد به‌کار گرفته و علاوه بر لحاظ کردن مسائل ساختاری و سازه‌ای به ابعاد زیبایی‌شناسانه گنبد نیز پرداخته است<span dir="LTR">.</span></p> <p dir="RTL">این مقاله بر آن است با تمرکز روی تناسبات ابعادی گنبد به عنوان یکی از مؤلفه‌های زیبایی‌شناسانه، سیر تکامل گنبد‌های مساجد، در طول دوره‌های تاریخی متفاوت را واکاوی نموده و به این سؤال پاسخ دهد که آیا می‌توان میان مؤلفه‌های زیبایی<span dir="LTR">&shy;</span>شناختی گنبدها در طول دوره‌های تاریخی متفاوت و در یک محدوده جغرافیایی واحد، ارتباطی معنا‌داری یافت؟ به این منظور ابتدا با مروری بر ادبیات موضوع، به تدوین شیوه‌های گونه‌شناسی و استخراج مؤلفه‌های اثر‌‌گذار، جهت مقایسه و دسته‌بندی گنبدها اقدام شده و برای کنترل دامنه‌ تحقیق، این مطالعات، به فلات مرکزی ایران، محدود شده است. مواد و مدارک این پژوهش نمونه‌های مقاطع گنبدهای مساجد جغرافیای ذکر شده‌ که با توجه به منابع کتابخانه‌ای جمع‌آوری و تدوین گردیده است. دستاوردهای این پژوهش با روش‌های توصیفی-تحلیلی، ترسیم نمودار پراکندگی و آنالیز اطلاعات آماری به سامان رسیده است. از جمله نتایج به دست آمده در این پژوهش، افزایش نسبت خیز خارجی گنبد مساجد تا دوران مظفری-تیموری و کاهش این نسبت در دوره صفوی است. برخلاف خیز خارجی، تناسبات داخلی در گنبدهای یک&shy;پوش و دوپوش با یکدیگر هم&shy;پوشانی داشته و تغییرات چندانی در آن دیده نمی‌شود. در عین&shy; حالی‌ که سیر تاریخی تغییر فرم گنبدهای مساجد ایران، از گنبد خاگی به نار و از نار به شبدری تبعیت می&shy; نماید.</p> <p style="text-align: justify;">Using domes to cover large gaps has a long history in Iran. Lack of solid and long woods, which indeed are the main elements of the flat coverage, has introduced vaults and domes as the popular options for coverage purposes. In Iranian architecture, domes enjoy a considerable position. The Iranian Muslim architect has used his talent and taste, as best as possible, to build mosques, as not only structural considerations have been considered in his works, but also the aesthetic aspects of domes have been dealt with.</p> <p style="text-align: justify;">This study tries to analyze the gradual evolution of mosques&#39; domes during different historical epochs by emphasizing the dimensional proportions of domes, as an aesthetic component. It also answers the question that is there any significant relationship between aesthetic components of domes during different historical eras and in a single geographical area? For this purpose, initially the available related literature was reviewed to compile typology styles and to elicit effective components in order to compare and classify domes. Limiting these studies to the Central Iranian Plateau helped us to control our study&#39;s range. Methods and documents used in this study were sections of domes of mosques and the mentioned geography regarding the bibliographical references. Achievements of this study were organized using descriptive-analytical methods, depicting scatter diagrams and analysis of statistical data. This study showed that the external deflection of mosques&#39; dome has been increased by Mozzaffari-Teymurid, whereas it started to decrease during Safavid era. Unlike the external deflection, the internal proportions in mono-shell and double-shell domes had overlap with each other and there are not very different. At the same, the historical evolution of form of Iranian mosques&#39; domes follows Khagi, Nar and shamrock domes.</p> گنبد, گونه شناسی شکلی, تناسبات زیبایی شناختی, مساجد فلات مرکزی ایران. Dome, Form Typology, Aesthetic Proportions, Mosques of Central Iranian Plateau. 109 122 http://ciauj-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-90-1&slc_lang=fa&sid=1 Massud Wahdattalab مسعود وحدت‌طلب massud157@yahoo.com 1003194753284600150 1003194753284600150 Yes Tabriz Islamic Art University دانشگاه هنر اسلامی تبریز Elham Rezaiezadeh الهام رضایی‌زاده 1003194753284600151 1003194753284600151 No Tabriz Islamic Art University دانشگاه هنر اسلامی تبریز