Culture of Islamic Architecture and Urbanism

fa گونه‌شناسی ساختاری کاربندی و رسمی‌بندی در معماری ایران بر مبنای ساختگاه و کاربست Structural Typology of Karbandi and Rasmibandi in Persian Architecture based on the Place and Method of Usage مطالعات تطبیقی معماری و شهرسازی در حوزه فرهنگی ایران the comparative studies of Architecture and Urbanism in the realm of Cultural Iran پژوهشي Original Article یکی از مباحث مهم در فهم تاریخ معماری ایران، مطالعه و دسته‌بندی تاق‌پوش‌ها است، کاربندی و رسمی‌بندی، عناصر تاقی مبتنی بر الگوهای هندسی هستند که ریشه در نبوغ هندسه ترسیمی معماران ایرانی دارند. علیرغم اهمیت این عناصر تاقی، در تعاریف استادکاران و پژوهشگران از ماهیت آنها و دسته‌بندی‌های ارائه شده، اختلاف نظر و حتی تناقضاتی وجود دارد که این امر درک مفاهیم پایه، توسعه ساختارهای جدید و نوآوری را با مشکلاتی مواجه می‌سازد. مسئله اصلی این پژوهش یافتن تفاوت بین کاربندی و رسمی‌بندی از منظر مکان اجرا و نحوه کاربست‌شان می‌باشد و هدف تحقیق شفاف‌سازی مفاهیم کاربندی و رسمی‌بندی و رسیدن به یک دسته‌بندی جامع بر مبنای ساختگاه و نحوه کاربست آنها است. برای رسیدن به این هدف، ابتدا آرا و نظریات موجود در زمینه کاربندی و رسمی‌بندی مورد کنکاش قرار گرفت تا تعریف مشخصی از کاربندی و رسمی‌بندی ارائه گردد. سپس گونه‌های مختلف آنها با در نظر گرفتن مولفه‌های مکانی و ساختاری به دست آمدند. این پژوهش از نوع تحقیق‌های بنیادی ـ نظری می‌باشد و به روش تحلیلی ـ توصیفی کار شده و اطلاعات لازم از طریق مطالعات میدانی، مشاهده عینی و بررسی‌های کتابخانه‌ای جمع‌آوری شده‌اند. با توجه به این نکته که استادکاران و پژوهشگران، عناصر متشکل از باریکه‌ تاق‌های متقاطع که در قالب هندسه وتری ترسیم و اجرا می شوند را «کار» نامیده‌اند، نتایج تحقیق نشان می‌دهد که هر چند مؤلفه باربری، مهمترین وجه تمایز کارهای مختلف است، ولی استقرار کارها در پوشش اصلی یا پوشش زیرین نمی‌تواند ملاک تشخیص کاربندی از رسمی‌بندی باشد و برای تشخیص این دو از همدیگر باید مؤلفه‌های محل کاربست، خصوصیات شکلی، خصوصیات ساختاری، نقش ساختمانی و کاربرد، جنس مصالح باریکه‌ تاق‌ها و نقش سازه‌ای، لحاظ گردد. در نهایت یک دسته‌بندی جامع از گونه‌های مختلف کاربندی و رسمی‌بندی بر مبنای مؤلفه‌های مذکور ارائه گردید. The so-called “Karbandi” and “Rasmibandi” are two kinds of vault covering elements based on Islamic star geometry, which are of the most common patterns in the restored projects and new buildings, including the Haj Mohammad Qoli Timche in Tabriz historic bazaar, the Mausoleum of Omar Khayyam in Nishapur, and others. These patterns are created by intersecting several rib vaults based on totally strict mathematical and structural techniques. Despite the importance of Karbandi and Rasmibandi in Persian architecture, there are plethora of contradictions and disagreements between workmen and researchers for determining and classification of various types of Karbandi and Rasmibandi. Therefore, the solidarity of previous statements and papers are diminished. Accordingly, the major question is as: what are the differences between various types of Karbandi and Rasmibandi based on their place and method of usage. The purpose of this paper is the clarification of Karbandi and Rasmibandi types and to find the similarities and differences between them. This study is a basic theoretical research and the research methodology used is analytic-descriptive, which relies on historical sources, historical documents, texts and images in historical periods and constructed samples. The paper is presented in two major sections. The first section is related to the scrutiny and comparison of previous works and attempts to determine the specific definitions of Karbandi and Rasmibandi concepts. As a consequence, the position of Kars in either major or secondary vaults cannot be used as criteria to distinguish Karbandi from Rasmibandi. The Karbandi as coverture can be used in both covertures of major vaults and coverture of secondary vaults, whilst, Rasmibandi can exclusively be used beneath major vaults. The most important difference between the major and secondary vaults is the kind of their load bearing mechanism. In the case of major vaults, the burden of both two clusters, dead loads and live loads, is by means of Karbandi. However, in the secondary vaults, Karbandi usually bears its own dead loads. Moreover, the Nimkar (semi-work) can be categorized in two Karbandi and Rasmibandi groups based on their performance and load bearing behavior. Karbandi has a rib vault of load bearings elements, whilst, Rasmibandi is constructed in dependence with upper vaults. In the second section of this paper, the applications of different Karbandi and Rasmibandi types are investigated and their key points are highlighted by considering the findings of the previous section. The results indicate that, not only can Karbandi be used in the applications of coverture positions, but it also has non-coverture uses. Karbandi is someties used as either “Chapireh-Sazi” or in facade of buildings. In the case of “Chapireh-Sazi”, Karbandi is usually used by means of “Shekanj” and “Gosheh-Sazi”. In the case of Gosheh-Sazi, the transition is usually done without any height increase of dome. Thus, “Chanbare” is not created beneath the dome and the height of Chapireh-Sazi remains unchanged. Finally, a comprehensive classification of various types of Karbandi and Rasmibandi was presented based on usage place, constructional and form-related features, application, structural function, and material of rib vaults. کاربندی, رسمی‌بندی, باریکه‌تاق متقاطع, پوشش تاقی, معماری ایرانی. Karbandi, Rasmibandi, cross-ribbed vaulting, vault coverture, Persian Architecture. 25 41 http://ciauj-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-24-3&slc_lang=fa&sid=1 Ahad Nejad Ebrahimi احد نژادابراهیمی ahadebrahimi@tabriziau.ac.ir 10031947532846003284 10031947532846003284 Yes Tabriz Islamic Art University دانشگاه هنر اسلامی تبریز Yaser Shahbazi یاسر شهبازی 10031947532846003285 10031947532846003285 No Tabriz Islamic Art University دانشگاه هنر اسلامی تبریز Amir Amjad Mohammadi امیر امجدمحمدی 10031947532846003286 10031947532846003286 No Tabriz Islamic Art University دانشگاه هنر اسلامی تبریز