Culture of Islamic Architecture and Urbanism

fa سازمان فضایی شهر تبریز در دوره ترکمانان و تأثیر آن بر نظام ارتباطی میان مرکز شهر قدیم با مرکز حکومتی جدید در پایتخت‌ های صفویان Spatial Organization of Tabriz in the Turkmen Period and its Influence on the Relationship System between the Old City Center and the New Government Center in the Safavid Capitals مطالعات تطبیقی معماری و شهرسازی در حوزه فرهنگی ایران the comparative studies of Architecture and Urbanism in the realm of Cultural Iran پژوهشي Original Article با ورود شاه اسماعیل اول (930-892 ه.ق.) به تبریز و بر تخت نشستن وی در دولتخانه صاحب&rlm;‌آباد سلسله صفویه در سال 907 ه.ق./1502م. تأسیس شد. شهر تبریز به &rlm;عنوان نخستین پایتخت صفویان، دارای سازمان فضایی تکوین یافته‌&rlm;ای از دوره ترکمانان (قراقوینلو و آق&rlm;‌قوینلو) بوده است. آنچه که ماهیت چنین ساختاری را نیرومند و تأثیرگذار ساخته بود چگونگی مرتبط ساختن مرکز شهر قدیم با مجموعه حکومتی جدید شهر بود. چنان&rlm;‌که طراحی ارسن حکومتی جدید در قزوین (962 ه.ق.) و اصفهان (1006 ه.ق.) به عنوان پایتخت‌&rlm;های بعدی صفویان، از این امر متأثر بوده است. در شهر تبریز میدان عتیق به عنوان فضای شهری کهن شهر، بواسطه فضاهائی تجاری مانند راسته&rlm;‌های بازار و قیصریه به میدان صاحب&rlm;‌آباد به عنوان میدان حکومتی جدید شهر مرتبط گشته بود. این نظام ارتباطی با تغییراتی در سلسله مراتب عناصر ارتباطی در پایتخت دوم صفویان شهر قزوین، در مجموعه دولتخانه باغ جعفرآباد، میدان سعادت‌&rlm;آباد، خیابان و مجموعه بازار نو قابل بازخوانی است. اما نقطه عطف این روند تکوینی در شهرسازی مکتب اصفهان و در پایتخت سوم صفویه به وقوع پیوسته است. تحقیق حاضر سعی در پاسخگویی به سوالات مرتبط با سازمان فضایی شهر تبریز در دوره ترکمانان، و چگونگی بکارگیری عناصر شهری در قالب یک نظام ارتباطی در پایتخت&rlm;‌های صفویان دارد. هدف از این مطالعه بررسی میزان تأثیرپذیری شهرسازی صفویه از الگوی سازمان فضایی شکل گرفته در دوره ترکمانان تبریز جهت برقراری ارتباط میان مرکز شهر قدیم و جدید است. بدین منظور جهت تبیین اهداف تحقیق مطالعه‌&rlm;&rlm;ای تطبیقی ما بین ساختار صفوی سه شهر تبریز، قزوین و اصفهان به عمل آمد. با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی داده&rlm;‌ها جمع‌&rlm;آوری و تفسیر گردید. در نهایت با جمع&rlm;‌بندی مطالعات صورت گرفته، این نتیجه حاصل گشته که الگوی فضاهای تجاری و عمومی در قالب مجموعه بازار، جهت مرتبط ساختن مرکز شهر قدیم با مرکز حکومتی جدید، عاملی موفق به منظور ایجاد ساختار شهری انسجام یافته بوده است. With the arrival of Shah Ismail I (1513-1551 A.D) to Tabriz and his coronation at Sahib-Abad government house, the Safavid dynasty was established in 907 AH / 1502 AD. The city of Tabriz, as the first capital of the Safavids, has had an elaborate spatial organization since the Turkmen period (Qaraqvinlu and Aghqvinlu). What impressed the nature of such a structure was how the old city center was linked with the new governmental city center. The design of a new governmental Arsan (complex) in Qazvin (962 AH) and Isfahan (1006 AH) as the next capital of the Safavids was influenced by this structure. In the city of Tabriz, the Atiq Square as an old urban space was connected to Sahib Abad Square as the new government city square via commercial spaces such as Bazaars and Qeysaries. With changes in the hierarchy of the communication elements, this system can also be tracked in the Second Safavid capital of Qazvin, in the garden complex of Jafarabad Garden, Saadat Abad Square, and the new market complex and street. But the milestone of this developmental trend took place in the urbanization of the Isfahan school in Isfahan as the third Safavid capital. The present research attempts to answer the questions related to the spatial organization of Tabriz during the Turkmen period, and how the urban elements in the form of a communication system in the Safavid capitals was used. The objective of this study is to investigate the effect of the pattern of the spatial organization formed during the Turkmen period in Tabriz on Safavid urbanization in terms of the communication between the old and the new city centers. In order to explain the objectives of our research, a comparative study was carried out between the Safavid structure in three cities of Tabriz, Qazvin and Isfahan. The data were compiled and interpreted using the qualitative content analysis method. Finally, with the comparative analysis of the cases, it has been concluded that the pattern of commercial and public spaces in the form of a bazaar complex to link the old town center with the new government center has been a successful factor in creating a coherent urban structure. دولتخانه, مرکز شهر قدیم, بازار, دوره ترکمانان تبریز, شهرسازی دوره صفویه. Government House, Old City Center, Bazzar, Turkmen Period of Tabriz, Safavid era Urbanism. 65 80 http://ciauj-tabriziau.ir/browse.php?a_code=A-10-393-2&slc_lang=fa&sid=1 Sanaz Jafarpour Nasser ساناز جعفرپورناصر s.jafarpour@aui.ac.ir 10031947532846003283 10031947532846003283 Yes Art University of Isfahan دانشگاه هنر اصفهان