معماری مسکونی ایران به‌ویژه در عصر صفوی، تجلی‌گاه تعامل عمیق طبیعت و روح حاکم بر زمانه بود. در عصر حاضر، با تغییر سبک زندگی، ارتباط با وجوه طبیعت در معماری مسکونی، به‌ویژه وجه معنایی آن مورد بی‌توجهی‌ قرار دارد. این پژوهش با هدف ارائه مدلی مفهومی از معماری مسکونی ایران با تأکید بر رابطه روح زمانه و طبیعت، در معماری خانه‌های مسلمانان صفویه بعنوان الگویی در تمدن اسلامی صورت پذیرفت. اهداف فرعی: 1)تبیین ارتباط طبیعت و معماری خانه ایرانی در اندیشه و دوره اسلامی، 2) بازشناخت روح زمانه در معماری مکتب اصفهان، 3) بازشناخت صور طبیعت در معماری خانه‌های مسلمانان دوره صفویه، و چگونگی ارتباط بین وجوه آن‌ و روح زمانه مکتب اصفهان. روش پژوهش، کیفی و در ترکیب با رویکرد روح زمانه است. راهبردهای توصیفی-تحلیلی، استدلال منطقی همراه با بررسی نمونه‌های موردی بکار گرفته شدند. در رویکرد روح زمانه، مستندات معماری در ارتباط با طبیعت:تجارب میدانی، نگاره‌های ایرانی و سفرنامه‌هاست. داده‌ها از طریق تحلیل منابع تاریخی و پژوهشی گردآوری شدند و با استدلال منطقی (قیاس و استقرا) و تطبیق با نمونه‌ خانه‌های مسلمانان صفوی، مدل مفهومی تدوین گردید. یافته‌ها نشان می‌دهند؛ روح زمانه در مکتب اصفهان، با مؤلفه‌های: «حکمت متعالیه»،«اساتید و حکمای شاخص»،«نظامات معمار و معماری»و«هنرهای وابسته و پیوسته معماری» رابطه‌ منطقی و معناداری با مهم‌ترین مولفه‌های روح طبیعت، (بترتیب):«وحدت صورت، ذات و معنا»،«پیوند صورت و ذات»،«ذات طبیعت»،«معنای طبیعت» و شاخص‌های معماری خانه‌های مسلمانان عصر صفوی در آن‌ها (24 شاخص) دارند. مولفه حکمت متعالیه دارای رابطه‌ای تنگاتنگ با سایر مولفه‌های روح زمانه است. اصول، جزء مولفه‌ها و شاخص‌های معماری برگرفته از روح زمانه، در تناظری منطقی، رابطه بین مولفه‌های اصلی روح طبیعت (معنا، ذات و صورت)، شاخص های وجوه صور طبیعت و مولفه های روح زمانه را در معماری مسکونی شکل داده‌اند. مدل نهایی تأکید می‌کند که صور طبیعت، جهت تجلی معانی طبیعت در فضای سکونت، در پیوند با ذات طبیعت، تعریف می‌شود و یک حقیقت وحدت‌آفرین را در عین تنوع محقق می‌سازد.