رویکرد آیکونولوژیک پانوفسکی در تحلیل نمادگرایی فرم طاقی محراب در قالی‌های دوره صفوی و مقایسه آن با محراب مساجد هم ‌عصر - فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی
دوره 11، شماره 1 - ( دوفصلنامه 1405 )                   جلد 11 شماره 1 صفحات 256-231 | برگشت به فهرست نسخه ها

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Ghani A, Motafakkerazad M. (2026). The Panofskian Iconological Approach to Analyzing the Symbolism of the Mihrab Arch Form in Safavid Prayer Rugs and Its Comparison with Contemporary Mosque Mihrabs. , CIAUJ. 11(1), 231-256. doi:10.66224/ciauj.11.1.647
URL: http://ciauj-tabriziau.ir/article-1-647-fa.html
قآنی افسانه، متفکرآزاد مریم.(1405). رویکرد آیکونولوژیک پانوفسکی در تحلیل نمادگرایی فرم طاقی محراب در قالی‌های دوره صفوی و مقایسه آن با محراب مساجد هم ‌عصر , فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی. 11 (1) :256-231 10.66224/ciauj.11.1.647

URL: http://ciauj-tabriziau.ir/article-1-647-fa.html

رویکرد آیکونولوژیک پانوفسکی در تحلیل نمادگرایی فرم طاقی محراب در قالی‌های دوره صفوی و مقایسه آن با محراب مساجد هم ‌عصر
افسانه قآنی*1 ، مریم متفکرآزاد2
1- گروه فرش، دانشکده هنر، دانشگاه شهرکرد، شهرکرد، ایران ، Ghani@sku.ac.ir
2- گروه فرش، دانشکده فرش، دانشگاه هنر اسلامی تبریز، تبریز، ایران
چکیده:   (1149 مشاهده)
قالی‌های محرابی دوره صفوی، با بهره‌گیری از فرم طاقی و نقوشی چون قندیل، کتیبه‌های قرآنی و درختانی چون سرو، تجسم نمادین فضای مقدس و مفاهیم دینی- آیینی در فرهنگ ایرانی را نشان می‌دهند. با وجود مطالعات پیشین در نشانه‌شناسی و تحلیل هندسی قالی‌ها، تحلیل جامع نمادگرایی فرم طاقی با رویکرد آیکونولوژی پانوفسکی و مقایسه آن با محراب مساجد مغفول مانده است. این مورد، فهم پیوندهای فرمی و مفهومی میان قالی‌های محرابی و معماری مقدس صفوی را ناقص گذاشته است. هدف این پژوهش، تبیین نقش فرم طاقی در انتقال معانی دینی و کیهانی و بررسی ارتباط ساختاری و نمادین آن با محراب مساجد صفوی (مانند مسجد شیخ لطف‌الله و مسجد امام اصفهان) است. سؤال محوری پژوهش این است: فرم طاقی در قالی‌های محرابی صفوی چگونه مفاهیم کیهانی و دینی را منتقل می‌کند و چه رابطه‌ای با محراب مساجد دوره صفوی دارد؟ این مطالعه با روش کیفی و رویکرد آیکونولوژی پانوفسکی انجام شده و داده‌ها از قالی‌های موزه‌ای، اسناد تاریخی و تحلیل‌های نشانه‌شناختی گردآوری شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند که قالی‌های محرابی صفوی و محراب مساجد صفوی با بهره‌گیری از نمادهای مشترک دینی و فرهنگی، به‌عنوان ابزاری چندلایه، هم هویت محلی را حفظ کرده و هم نفوذ معنوی و فرهنگی این دوره را در سطح جهانی گسترش داده است. همچنین قالی‌های محرابی، با قابلیت حمل، تجربه قدسی را دموکراتیزه (مردم‌سالاری) کرده و هویت شیعی را در بستر صفوی ترویج دادند. این پژوهش، با ارائه تحلیلی میان‌رشته‌ای، جایگاه قالی‌های محرابی را در فرهنگ بصری صفوی بازتعریف کرده و راه را برای مطالعات آیکونولوژیک در هنر ایرانی هموار می‌سازد.
واژه‌های کلیدی: قالی‌های محرابی، محراب مساجد، فرم طاقی، آیکونولوژی پانوفسکی، جهان‌بینی صفوی، نمادگرایی دینی
متن کامل [PDF 3415 kb]   (433 دریافت)    
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: مطالعات تطبیقی معماری و شهرسازی در حوزه فرهنگی ایران
دریافت: 1404/4/18 | پذیرش: 1404/11/5 | انتشار الکترونیک: 1405/4/7
فهرست منابع
1. The Holy Quran. (1975).2011 Commentary and Translation: Mehdi Elahi Qomshei, Tehran, Iran Publications. [in persian]
2. Erfanmanesh, Sahel, Azhand, Yaghoub, & Namvar Motlagh, Bahman. (2021). Semantic Analysis of the "Prophet Solomon" Mihrabi Rug using the Iconology Method. Kimiyaye Honar Journal. Vol. 9, No. 26 (3), pp. 99-108. (DOI): 10.22059/JFAVA.2021.315566.666629.[in persian]
3. Ardalan, Nader, & Bakhtiar, Laleh)2011.( Sense of Unity: The Mystical Tradition in Iranian Architecture. Translated by Vandad Jalili. Tehran: Alam-e Memar Publications. [in persian]
4. Eliade, Mircea).2014( .Symbolism of the Sacred and the Arts. Translated by Mani Salehi
5. Ibn Arabi, Muhyiddin).2002( Al-Futūḥāt al-Makkiyya (The Meccan Illuminations). Translated by Mohammad Khajavi. Tehran: Mawla Publications. [in persian]
6. Eskandarpour Khorrami, Parviz, Ghaseminejad Raeni, Mohsen, & Ahmadi Seyed Badraddin. (2010). Deciphering Motifs in Prayer Rugs and Mihrabi Carpets of the Islamic Period in Iran. Goljam Scientific Journal. Vol. 6, No. 16, pp. 9-20. (DOI): 20.1001.1.20082738.1389.6.16.15.4. [in persian]
7. Eteminan, Leila, Hosseini, Seyed Beheshtid, & Panahi, Siamak. (2020). A Comparative Study of Illuminationist Philosophy (Hikmat al-Ishraq) in the Architecture of Safavid and Contemporary Mosques. Journal of Islamic Art Studies. Vol. 17, No. 39, pp. 28-56. (DOI): 10.22034/IAS.2020.211847.1113. [in persian]
8. Bagherzadeh, Venus. (2018.( A Comparative Study of the Islimi Motif in the Tilework of Sheikh Lotfollah Mosque and Imam Mosque of Isfahan. (Master's Thesis). Tehran: Tehran University of Art. [in persian]
9. Burckhardt, Titus.( 1990.( Sacred Art: Principles and Methods. Translated by Jalal Sattari. Tehran: Soroush Publications. [in persian]
10. Papadopoulo, Alexandre.( 1989.( Islamic Architecture. Translated by Heshmat Jazni. Tehran: Raja Cultural Publishing Center. [in persian]
11. Panofsky, Erwin.( 2017.( Meaning in the Visual Arts. Translated by Neda Akhavan Moghadam. Tehran: Cheshmeh Publications. [in persian]
12. Pope, Arthur U., & Ackerman, Phyllis). 2008.( A Survey of Persian Art: From Prehistoric Times to the Present. Vol. VI. Translated by Najaf Daryabandari et al. Tehran: Scientific and Cultural Publications. [in persian]
13. Tajbakhsh, Ahmad.( 1999.( History of the Safavid Era: Art and Industry, Literature and Sciences, Organizations. 1st ed., Vol. 2. Shiraz: Navid Shiraz Publications. [in persian]
14. Tavernier, Jean-Baptiste. (1990.( Voyages de Monsieur Jean-Baptiste Tavernier. Translated by Abutorab Nouri, 4th ed. Tehran: No Publications[in persian].
15. Takhti, Mahla, Samanian, Samad, & Afhami, Reza. (2009). Geometric Survey and Analysis of Safavid Period Mihrabi Carpets. Goljam Scientific Journal. Vol. 5, No. 14, pp. 125-140. (DOI): 20.1001.1.20082738.1388.5.14.22.0.[in persian]
16. Zovydavianpour, Mahmoudreza. (2016). The Mosque: The Manifestation of Art in Iranian-Islamic Architecture. The Third Scientific Research Congress on New Horizons in Civil Engineering, Architecture, Culture, and Urban Management of Iran, Tehran. (Https://civilica.com/doc/520144). [in persian]
17. Zamorshidi, Hossein. (2008 .( Arch and Vault in Iranian Architecture. Tehran: Iran Urban Development and Renewal Corporation Publications. [in persian]
18. Sarikahani, Majid. (2022). The Manifestation of Wisdom in Islamic Art (Case Study: The Symbol of Paradise in the Mihrabi Design Rugs of the National Museum of Iran's Islamic Collection). Journal of Islamic Archaeology Studies. Vol. 1, No. 2, pp. 77-95. (DOI): 10.22080/jiar.2021.3219. [in persian]
19. Seyedrezaei, Nasrin, Ghadernejad Hamamian, Mehdi, & Kameli, Shahrbanoo. (2023). A Study of Islamic Mihrab Architectural Elements Using Erwin Panofsky's Iconology Method. Journal of Interdisciplinary Studies in Iranian Architecture. Vol. 2, No. 4, pp. 223-240. (DOI): 10.22133/ISIA.2024.455987.1079. [in persian]
20. Hajizadeh, Mohammad Amin, Hosseini, Seyed Reza, Shirazi, Ali Asghar, Keshavarz Afshar, Mehdi, & Zakaria Kermani, Iman. (2024). A Comparative Study of Floral Motifs in Safavid and Qajar Period Carpets. Journal of Applied Arts, Semnan University. Vol. 4, No. 1, pp. 5-34. (DOI): 10.22075/AAJ.2024.34513.1262. [in persian]
21. Seyedinia, Seyed Mehdi). 2008.(Deciphering Signs in the Architecture and Adornments of the Imam Mosque of Isfahan. (Master's Thesis). Tehran: IRIB University, Faculty of Broadcasting. [in persian]1959
22. Chardin, Jean). 1959.( The Travels of Sir John Chardin into Persia and the East Indies. Translated by Mohammad Abbasi. Tehran: Amirkabir Publications. [in persian]
23. Soleimapour Ebkenar, Samera. (2021). Analyzing the Semantic Treasure Hidden in the Hajji Jalili Rug using Panofsky's Iconological Method. Goljam Scientific Journal. Vol. 17, No. 40, pp. 141-174. (DOI): 20.1001.1.20082738.1400.17.40.5.9. [in persian]
24. Ghani, Afsaneh, & Mehrabi, Fatemeh. (2019). A Study and Analysis of the Visual Elements of Safavid Prayer Rugs Based on the Views of Gérard Genette. Negareh Scientific Journal. Vol. 14, No. 52, pp. 69-84. (DOI): 10.22070/NEGAREH.2019.4131.2111. [in persian]
25. Corbin, Henri, & Stierlin, Henri. (1998.( Isfahan: Image of Paradise. Translated by Jamshid Arjmand. Tehran: Farzan Rooz Publications. [in persian]
26. Grabar, Oleg). 2003.( The Religious Art of the Mosque. Translated by Mehrdad Vahdati Daneshmand. Journal of Religious Art, Issues 15 & 16.. [in persian]
27. Motefakerazad, Maryam and Pashamilani, Shahrzad. (2024) The Influence of Iranian-Islamic Culture on the Semiotic Analysis of the Motif Elements in the Safavid Paradise Garden Carpet of Tabriz. Islamic Decorative Arts, Volume 8, Issue 2. pp. 1-22. [in persian] [DOI:10.61882/jic.8.2.356]
28. Makkinzhad, Mehdi.(2009). History of Iranian Art in the Islamic Period: Architectural Ornamentation. Tehran: SAMT Publications. [in persian]
29. Rumi, Jalal ad-Din Muhammad.(2023) Masnavi-e Ma'navi (Spiritual Verses). Corrected by Reynold A. Nicholson. Tehran: Hermes Publications. [in persian]
30. Iran Carpet Museum. (2019. (Catalogue of the Mihrabi Carpet Collection (Registration No. 1234). Tehran: Iran Carpet Museum. [in persian]
31. The Metropolitan Museum of Art).2023.( Digital Catalogue of a Safavid Mihrabi Carpet (Accession No. 50.190.1). Retrieved from: www.metmuseum.org. [in persian]
32. Museum of Islamic Art, Qatar. (2022 .(Catalogue of the Islamic Carpet Collection (Accession No. I.8.). Retrieved from www.qm.org.qa. [in persian]
33. Iran Cultural Heritage Organization. (2021.( Field Reports of Safavid Mosques in Isfahan (Sheikh Lotfollah Mosque, Imam Mosque, Abbasid Grand Mosque). Tehran: Iran Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization. [in persian]
34. Naseri, Abbasali. (2009). Iranian Carpet Designs. Roshd Art Education Journal. Vol. 6, No. 2, pp. 39-44.[in persian]
35. Dietrich, H.; O'Kane, B. (1990). ČAHĀRṬĀQ. Encyclopædia Iranica, IV/6, 634-642.
36. Grabar, Oleg. (2005). Early Islamic Art, 650-1100: Constructing the Study of Islamic Art (Vol. 1). Hampshire: Ashgate Publishing.
37. Khoury, Nuha N. N, (1992), The Mihrab Image: Commemorative Themes in Medieval Islamic Architecture, Muqarnas, Vol. 9. [DOI:10.2307/1523132]
38. Panofsky, Erwin, (1972), Studies in Iconology: Humanistic Themes in the Art of Renaissance, New York: Harper & Row, Icon edition.
39. Sylvester, David. (2010). Islamic Carpets: Art and Symbolism. London: Thames & Hudson.
40. Thompson, Jon. (2006). Oriental Carpets: From the Tents, Cottages, and Workshops of Asia. London: Laurence King Publishing
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی می باشد.

طراحی و برنامه نویسی : یکتاوب افزار شرق

© 2026 CC BY-NC 4.0 | Culture of Islamic Architecture and Urbanism Journal

Designed & Developed by : Yektaweb