محاسبه مساحت برای تقسیم و اخذ مالیات زمین از مهم‌ترین وظایف دیوانی در دوره‌ اسلامی بود و ریاضیدانان برای پاسخ‌گویی به این نیازها، دستورالعمل‌های کاربردی‌ تدوین کردند که شناخت آن‌ها می‌تواند منطق عددی و فضایی معماری دوره‌های مختلف را روشن‌تر کند. این پژوهش بر این فرض استوار است که یکی از راه‌های فهم معماری اسلامی، پی‌گیری نسبت میان هندسه، کارگاه و دیوان است و «علم مساحت» زبان میانی این نسبت به شمار می‌آید. مسئله‌ اصلی آن است که با وجود انبوه مطالعات درباره‌ هندسه و تزئین، نقش مساحت در طراحی، ساخت‌وساز و حسابرسی دیوانی هنوز به‌صورت روایتی یکپارچه و نسخه‌محور بررسی نشده است. در این تحقیق، با تکیه بر نسخه‌ها و رساله‌های دست‌اول قرون سوم تا نهم هجری، چگونگی کارکرد علم مساحت به‌مثابه حلقه‌ واسط میان «صورت‌های هندسی» و «عددهای اجرایی و دیوانی» بررسی می‌شود. روش پژوهش نسخه‌محور و تحلیلی است و شامل سه گام است: ۱) خوانش تحلیلی و مقایسه‌ محتوایی متون ریاضی و دیوانی با تأکید بر فصل‌های مرتبط با مساحت بنا؛ ۲) بازخوانی دستورکارهای محاسباتی و بازسازی نمونه‌های عددی بر پایه واحدها و ابزار سنجش تاریخی (مانند ذراع، قصبه، جریب و اشل)؛ و ۳) نگاشت این گام‌ها بر سه عرصه معماری، یعنی طراحی شبکه‌مند، تقدیر مقادیر اجرا و ضبط دیوانی. یافته‌ها نشان می‌دهد که علم مساحت در دوره اسلامی سازوکار دقیق محاسبه را در سه سطح به‌هم‌پیوسته فراهم می‌کرد: در طراحی، معیار تعیین مقاطع و سازگار کردن آن‌ها با شبکه پیمون؛ در ساخت و اجرا، مبنای تبدیل طول، سطح و حجم به مقادیر واقعی مصالح و زمان عملیات؛ و در دیوان، پایه استانداردسازی گزارش‌ها، برآورد اجرت و تنظیم خراج. بدین‌ ترتیب، علم مساحت صرفاً دانشی محاسباتی نیست و چارچوبی مفهومی برای سازمان فضایی و اداری معماری اسلامی فراهم می‌آورد و پلی روش‌شناختی میان متون ریاضی، سازوکارهای کارگاهی و ارزیابی کمّی بناهای تاریخی پیشنهاد می‌کند.