نظامی زنده از روابط اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، مذهبی، عملکردی و مدیریتی در یک کالبد تاریخی، بازار یزد را واجد سازوکارهای بومی حفاظت و الگوهای پایدار زیست اجتماعی در طول زمان حیات آن کرده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی تحول مفاهیم فرهنگی- اجتماعی موثر در حفاظت از بازار تاریخی یزد و تبیین دگرگونی سازوکارهای بومی آن در چارچوب همین زیست‌بوم انجام شده‌است و در صدد پاسخ به این پرسش است که تحول مفاهیم فرهنگی- اجتماعی این مجموعه چه تأثیری بر حفاظت یکپارچه از آن داشته‌است؟ روش پژوهش از نوع آمیخته اکتشافی است و رهیافت نظری پژوهش بر اساس تبارشناسی مبتنی بر مفهوم زیست‌بوم است؛ به این معنا که تبارشناسی به مثابه رویکردی برای شناسایی تحول ارزش‌ها، نهادها و شیوه‌های حفاظت درون‌زا در بازار یزد به کاررفته‌است. داده‌های پژوهش در دو مرحله گردآوری و تحلیل شدند: در مرحله نخست با استفاده از تحلیل تاریخی- اسنادی و با اتکا به نظریه برخواسته از زمینه (گراندد تئوری)، کدهای باز، پیوستارها و مقولات محوری استخراج گردید. در مرحله دوم مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته و پرسشنامه طیف لیکرد برای شناسایی مولفه‌های مذکور در دوره معاصر به کاررفت و داده‌ها با کدگذاری و تحلیل عامل اکتشافی مورد تحلیل قرار گرفت. یافته‌ها و نتایج حاکی از آن است که تحولات بازار تاریخی یزد نشان از تغییر در الگوهای زیست، تعاملات اجتماعی و سازوکارهای مدیریت آن دارد. در این فرایند بخشی از ظرفیت‌های تاریخی حفاظت درون‌زا از جمله اعتماد اجتماعی، اخلاق صنفی، روابط مبتنی بر همبستگی اجتماعی، نظم عرفی، پیوندهای فرهنگی میان تجارت و ارزش‌های دینی و نظام‌های خود تنظیم‌گر تحت تأثیر تحولات اقتصادی، مداخلات مدیریتی و تغییر ساختارهای بازار در ابعاد مختلف آن دچار تغییر کارکرد شده و در مقابل هویت تاریخی، حافظه جمعی، حس تعلق مکانی و ارزش‌های فرهنگی بازار به مثابه الگویی چندلایه و زنده همچنان ظرفیت‌های بالایی برای احیا و تداوم در فرایندهای حفاظت دارند.