بازنمایی هویت ملی در میراث معماری ایران «سده های اول تا پنجم هجری» - فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی
دوره 11، شماره 1 - ( دوفصلنامه 1405 )                   جلد 11 شماره 1 صفحات 56-31 | برگشت به فهرست نسخه ها

XML English Abstract Print

Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Hashemi M, Banifatemeh H, Abbaszadeh M. (2026). Representation of National Identity in the Architectural Heritage of Iran, 1st–5th Century AH. , CIAUJ. 11(1), 31-56. doi:10.66224/ciauj.11.1.659
URL: http://ciauj-tabriziau.ir/article-1-659-fa.html
هاشمی میرداود، بنی فاطمه حسین، عباس زاده محمد.(1405). بازنمایی هویت ملی در میراث معماری ایران «سده های اول تا پنجم هجری» , فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی. 11 (1) :56-31 10.66224/ciauj.11.1.659

URL: http://ciauj-tabriziau.ir/article-1-659-fa.html

بازنمایی هویت ملی در میراث معماری ایران «سده های اول تا پنجم هجری»
میرداود هاشمی*1 ، حسین بنی فاطمه2 ، محمد عباس زاده2
1- گروه جامعه شناسی، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران ، Hashemi.davod@yahoo.com
2- گروه جامعه شناسی، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
چکیده:   (1321 مشاهده)
این پژوهش بازنمایی هویت ملی را در میراث معماری ایرانِ سده‌های نخست تا پنجم هجری کاوش می‌کند و به این پرسش می‌پردازد که سنت‌های پیشااسلامی، به‌ویژه عناصر ساسانی، چگونه در قالبی اسلامی بازخوانی شده و در برساخت گفتمان‌های بعدی هویت ملی ایرانی سهیم گشته‌اند. هدف، برملا کردن سازوکارهای تداوم و تحول نمادها، نقش‌مایه‌ها و منطق فضایی معماری در گذار از دوران ساسانی به اسلامی است؛ دورانی که این میراث به یکی از منابع بنیادین روایت‌های ملی پیرامون «گذشته‌ی ایرانی» تبدیل شد. از دیدگاه نظری، پژوهش بر رویکرد اتنوـسمبولیک در مطالعات ناسیونالیسم تکیه دارد، به‌ویژه آثار آنتونی دی. اسمیت و نظریه‌پردازان خاستگاه‌های تاریخی ملت‌ها و نمادهای قومی. در این چارچوب، معماری نه تنها مجموعه‌ای از فرم‌ها و فنون، بلکه رسانه‌ای نمادین است که نشانه‌های بصری ایرانِ پیشااسلامی را در بستر اسلامی بازآرایی می‌کند تا روایت‌های تداوم، اصالت و تمایز فرهنگی ایرانی را استوار سازد. روش‌شناسی بر پیوند تحلیل تاریخی‌ـ‌گفتمانی با رویکرد تصویرـ‌مقایسه‌ای استوار است؛ جایی که متون تاریخی، هنری و تحلیلی با خوانش نظام‌مند شواهد بصری ــ گچ‌بری‌ها، حجاری‌ها، الگوهای آجرکاری و نقوش گیاهی و هندسی درهم آمیخته است. بناهایی چون مسجد تاریخانه دامغان، مسجد جامع فهرج و شوشتر، آرامگاه اسماعیل سامانی، مسجد جامع اصفهان، گنبد قابوس و برج‌های خرقان به‌گونه‌ای تطبیقی واکاوی شده‌اند و استدلال‌های متنی با تصاویر، ترسیم‌های بازسازی و تحلیل هندسی همراه گشته تا پیوند عینی میان سازمان فضایی و مفاهیم هویتی نمایان شود. یافته‌ها بر این دلالت دارد که تداوم نقوش گیاهی و هندسی، سازمان فضایی و منطق سازه‌ای ساسانی در معماری نخستین سده‌های اسلامی، فراتر از بقای صِرف فرم است و با بازتفسیر نمادین همراه؛ گذشته‌ی شاهنشاهی در چارچوب نوظهور اسلامی ادغام و معنا می‌یابد. این فرآیند در سده‌های اول تا پنجم، دستگاهی نمادین از فضاها و نشانه‌های معماری پدید می‌آورد که بنیان زیبایی‌شناختی و معنایی الگوهای بعدی را فراهم کرده و میراث این دوره را به کانون نخستین روایت‌های تمایز و تداوم «ایران» با دیگر کشورها بدل می‌سازد.
واژه‌های کلیدی: ناسیونالیسم باستان‌گرا، میراث معماری ایران، تداوم فرهنگی، نمادپردازان قومی، هویت ملی
متن کامل [PDF 2455 kb]   (576 دریافت)    
نوع مطالعه: پژوهشي | موضوع مقاله: مطالعات تطبیقی معماری و شهرسازی در حوزه فرهنگی ایران
دریافت: 1404/6/16 | پذیرش: 1404/12/5 | انتشار الکترونیک: 1405/4/7
فهرست منابع
1. Azami, Z., Sheikh al-Hekmaei, M. A., & Sheikh al-Hekmaei, T. (2013). Comparative study of plant motifs in the plaster decorations of the Tisfun Palace with early mosques of Iran (Jameh Mosque of Na'in, Jameh Mosque of Ardestan, Jameh Mosque of Isfahan). Fine Arts, Visual Arts, 4, 15-24. [DOI:10.22059/JFAVA.2014.36422]
2. Bastide, R. (1991/1370). The knowledge of mythology (J. Sattari, Trans.) [In Persian]. Toos.
3. Boucharlat, R. (2019). Découvertes récentes de stucs en Iran sassanide et problèmes d'interprétation. In Stucs d'Orient. L'Orient des Sassanides aux Omeyyades (Syria, Hors-série V) (pp. 351-366). [DOI:10.4000/12cjk]
4. Brand, R. H. (2006/1385). Islamic architecture (B. Ayatollahzadeh Shirazi, Trans., 3rd ed.) [In Persian]. Rozaneh.
5. Connell, E. (2005/1384). Islamic art (H. Taheri, Trans.) [In Persian]. Toos.
6. Connor, W. (1994). Ethnonationalism: The quest for understanding. Princeton University Press. [DOI:10.1515/9780691186962]
7. Dadvar, A. (2014/1393). Plant and animal motifs on Islamic era pottery in Iran. Negarineh Scientific Journal of Islamic Art, 4, 4-18. [DOI:10.22077/NIA.2014.490]
8. Dadvar, A., & Mansouri, E. (2006/1385). Myths and symbols of pre-Islamic Iran and their relation to ancient Indian myths [In Persian]. University of Alzahra & Kalaher.
9. Dalal, R. (2026). The Great Mosque (or Masjid-e Jameh) of Isfahan. Khan Academy. Retrieved January 7, 2026, from https://www.khanacademy.org/humanities/ap-art-history/west-and-central-asia-apahh/west-asia/a/the-great-mosque-or-masjid-e-jameh-of-isfahan
10. Davari Ardakani, R. (2021/1400). Nationalism, nation, and nationality [In Persian]. Naqd-e Farhang.
11. Dreyfus, H., & Rabinow, P. (2021/1400). Michel Foucault: Beyond structuralism and hermeneutics (H. Bashiriyeh, Trans.) [In Persian]. Ney.
12. Ettinghausen, R. (1999/1378). Islamic art and architecture (Y. Azhand, Trans.) [In Persian]. SAMT.
13. Gellner, E. (2021/1400). Nations and nationalism (A. Minoubi Far, Trans.) [In Persian]. Gam-e No.
14. Gershman, R. (2009/1388). Iran: From the beginning to Islam (M. Moein, Trans.) [In Persian]. Samir.
15. Heydarnataj, V., & Maqsoudi, M. (2019/1398). Comparative study of common themes of sacred plants in pre-Islamic Iranian architectural motifs and Islamic era architectural decorations, emphasizing the Umayyad and Abbasid periods. Bagh-e Nazar, 16(71), 35-50. [DOI:10.22034/BAGH.2019.86872]
16. Hill, D., & Grabar, O. (1996/1375). Islamic architecture and ornamentation (M. Vahdati Daneshmand, Trans.) [In Persian]. Scientific Publications Company.
17. Howarth, D. (2000). Discourse. Open University Press.
18. Javadi, A. (1984/1363). Iranian architecture [In Persian]. Khosheh.
19. Kiani, M. Y. (1995/1374). History of Iranian architectural art in the Islamic period [In Persian]. SAMT.
20. Kristeva, J. (2023/1402). Nations without nationalism (M. Parsa, Trans.) [In Persian]. Shavand.
21. Kröger, J. (2019). Sasanian stucco. Syria, Hors-série V, 337-349. [DOI:10.4000/12cjj]
22. Makovicky, E. (2023). Tomb towers and minarets: Analysis of symmetries and geometries of Iranian geometrical ornaments of the Seljuq era. Pictorial requiem for the Kharraqan towers. Rendiconti Lincei. Scienze Fisiche e Naturali, 34(4), 703-719. [DOI:10.1007/s12210-023-01171-3]
23. Memarian, G. (2016/1395). Iranian architecture (Based on Mohammad Karim Pirnia) (6th ed.) [In Persian]. Author.
24. Miller, D. (1995). On nationality. Oxford University Press.
25. Mobini, M., & Shafiee, A. (2015/1394). Role of mythical and sacred plants in Sassanian art (Focusing on metalwork and plaster reliefs). Jelveh-ye Honar, 14, 45-65. [DOI:10.22051/JJH.2016.2126]
26. Mohammadi, M., Nistani, J., Mousavi Kouhpar, S. M., & Hejrbari Nobari, A. (2011/1390). Typological study of elements and components of Iranian architecture in the Sassanian period. Archaeology Letter, 1(1), 83-104.
27. Nadim, F. (2007/1386). A study of decorative motifs across Iran [In Persian]. Roshd-e Art Education, 10, 14-19.
28. Naeima, G. (2015/1394). Evolution of Iranian architecture: Vol. 1, From the beginning of Islam to the Timurid period [In Persian]. Soroush Danesh.
29. Navaseri, A. (2021/1400). Pathology of romantic nationalism: Retrogression, narcissism, xenophobia, and language-centrism [In Persian]. Gam-e No.
30. Özkırımlı, U. (2019/1398). The latest debates on nationalism: A critical review (T. Asgharpour, Trans.) [In Persian]. Contemporary Negah.
31. Pirhayati, M. (Mons). (2008/1387). Myths: An introduction to identity, mysticism, and culture [In Persian]. Sohravardi Research & Publishing.
32. Pirnia, M. K. (2003/1382). Stylistics of Iranian architecture (2nd ed.) [In Persian]. Pazhuhandeh.
33. Pope, A. (2003/1382). Persian architecture (G. Sadri Afshar, Trans.) [In Persian]. Farshiveh.
34. Pope, A. U. (1986/1365). Persian architecture: The triumph of form and color (K. Afsar, Trans.) [In Persian]. Yasavoli.
35. Pope, A. U. (2008/1387). A survey of Persian art: From prehistoric times to the present. Vol. 1: Achaemenid, Parthian, and Sassanian periods (S. Parham, Ed.) [In Persian]. Scientific Publications Company.
36. Pope, A. U. (2008/1387). A survey of Persian art: From prehistoric times to the present (N. Daryabandari et al., Trans.) [In Persian]. Scientific Publications Company.
37. Rezaei-Lipaei, S., Soltanzadeh, H., & Askari Zadeh, R. (2020/1399). Analysis of Arthur Upham Pope's views on Iranian architecture. Art and Civilization of the East, 8(27), 15-24. [DOI:10.22034/JACO.2020.215353.1134]
38. Rokouei, A. (1998/1377). Our land: A review of Iran's history and architecture (3rd ed.) [In Persian]. Asre Chap.
39. Scarcia, G., & Curatola, G. (2015/1394). Art and architecture of Iran (H. Moshayekh, Trans.) [In Persian]. Elmi va Farhangi Publishing.
40. Schmoller, B. (1970/1349). History of Iran in the early Islamic centuries (Vol. 1) (J. Falaturi, Trans.) [In Persian]. Scientific & Cultural Publications.
41. Smith, A. D. (2004/1383). Nationalism: Theory, ideology, history (M. Ansari, Trans.) [In Persian]. Iranian Civilization Publications.
42. Smith, A. D. (2022/1401). Ethnic symbolism and nationalism: A cultural approach (H. Zibayi, Trans.) [In Persian]. Farhameh.
43. Stirling, H. (2020/1399). Islamic art and architecture (G. A. Mazandarani, Trans., 2nd ed.) [In Persian]. Yazda Publishing & Organization of Printing and Publishing.
44. Tabatabai, S. J. (2005/1384). Introduction to the theory of Iran's decline (14th ed.) [In Persian]. Negah-e Moaser.
45. Taghavi, A. (2014/1393). The role of rock relief motifs of the Qajar era in reconstructing Iran's national identity. National Studies Quarterly, 60(4), 161-180. [DOI:10.1001.1.1735059.1393.15.60.8.3]
46. Thomas Hylland Eriksen, T. (2019/1398). Ethnicity and nationalism in anthropological perspectives (H. Zibayi, Trans.) [In Persian]. Farhameh.
47. Tyrrell, M. (1996). Nation-states and states of mind: Nationalism as psychology. Critical Review: A Journal of Politics and Society, 10(2), 233-250. [DOI:10.1080/08913819608443419]
48. Yahaghi, M. J. (2007/1386). Culture, myths, and narratives in Persian literature [In Persian]. Farhang-e Moaser.
ارسال پیام به نویسنده مسئول

بازنشر اطلاعات
Creative Commons License این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است.

کلیه حقوق این وب سایت متعلق به فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی می باشد.

طراحی و برنامه نویسی : یکتاوب افزار شرق

© 2026 CC BY-NC 4.0 | Culture of Islamic Architecture and Urbanism Journal

Designed & Developed by : Yektaweb