این پژوهش بازنمایی هویت ملی را در میراث معماری ایرانِ سده‌های نخست تا پنجم هجری کاوش می‌کند و به این پرسش می‌پردازد که سنت‌های پیشااسلامی، به‌ویژه عناصر ساسانی، چگونه در قالبی اسلامی بازخوانی شده و در برساخت گفتمان‌های بعدی هویت ملی ایرانی سهیم گشته‌اند. هدف، برملا کردن سازوکارهای تداوم و تحول نمادها، نقش‌مایه‌ها و منطق فضایی معماری در گذار از دوران ساسانی به اسلامی است؛ دورانی که این میراث به یکی از منابع بنیادین روایت‌های ملی پیرامون «گذشته‌ی ایرانی» تبدیل شد. از دیدگاه نظری، پژوهش بر رویکرد اتنوـسمبولیک در مطالعات ناسیونالیسم تکیه دارد، به‌ویژه آثار آنتونی دی. اسمیت و نظریه‌پردازان خاستگاه‌های تاریخی ملت‌ها و نمادهای قومی. در این چارچوب، معماری نه تنها مجموعه‌ای از فرم‌ها و فنون، بلکه رسانه‌ای نمادین است که نشانه‌های بصری ایرانِ پیشااسلامی را در بستر اسلامی بازآرایی می‌کند تا روایت‌های تداوم، اصالت و تمایز فرهنگی ایرانی را استوار سازد. روش‌شناسی بر پیوند تحلیل تاریخی‌ـ‌گفتمانی با رویکرد تصویرـ‌مقایسه‌ای استوار است؛ جایی که متون تاریخی، هنری و تحلیلی با خوانش نظام‌مند شواهد بصری ــ گچ‌بری‌ها، حجاری‌ها، الگوهای آجرکاری و نقوش گیاهی و هندسی درهم آمیخته است. بناهایی چون مسجد تاریخانه دامغان، مسجد جامع فهرج و شوشتر، آرامگاه اسماعیل سامانی، مسجد جامع اصفهان، گنبد قابوس و برج‌های خرقان به‌گونه‌ای تطبیقی واکاوی شده‌اند و استدلال‌های متنی با تصاویر، ترسیم‌های بازسازی و تحلیل هندسی همراه گشته تا پیوند عینی میان سازمان فضایی و مفاهیم هویتی نمایان شود. یافته‌ها بر این دلالت دارد که تداوم نقوش گیاهی و هندسی، سازمان فضایی و منطق سازه‌ای ساسانی در معماری نخستین سده‌های اسلامی، فراتر از بقای صِرف فرم است و با بازتفسیر نمادین همراه؛ گذشته‌ی شاهنشاهی در چارچوب نوظهور اسلامی ادغام و معنا می‌یابد. این فرآیند در سده‌های اول تا پنجم، دستگاهی نمادین از فضاها و نشانه‌های معماری پدید می‌آورد که بنیان زیبایی‌شناختی و معنایی الگوهای بعدی را فراهم کرده و میراث این دوره را به کانون نخستین روایت‌های تمایز و تداوم «ایران» با دیگر کشورها بدل می‌سازد.